साथीहरूसँग बाहिर निस्कनुअघि २० वर्षीया मेई (परिवर्तित नाम)को घाँटीमा गाँठो परेको जस्तो हुन्थ्यो, हातहरू पसिनाले निथ्रुक्क भिजेका हुन्थे र आफूले केही गलत बोल्छु कि भन्ने डर लाग्थ्यो।
चीनको एक विश्वविद्यालयमा अध्ययनरत यी छात्रालाई पछि सामाजिक सञ्जालमार्फत केही औषधीहरूको बारेमा थाहा भयो। मेईले ‘प्रिगाबालिन’ (Pregabalin) नामक औषधि लिन सुरु गरिन्। यो औषधि सामान्यतया छारे रोग (मिर्गी), एन्जाइटी (चिन्ता) र नसाको दुखाइको उपचारका लागि प्रयोग गरिन्छ। साथै उनले ‘बिटा ब्लकर’ पनि लिइन्, जुन मुटुको रोगका लागि प्रयोग गरिन्छ तर यसले एन्जाइटीका लक्षणहरू पनि कम गर्न सक्छ।
मेईले यी दुवै औषधि अनलाइनमार्फत अवैध रूपमा खरिद गरेकी थिइन्।
“मलाई निकै खुसी महसुस हुन्थ्यो। मानौँ, म कोठाको सबैभन्दा रोचक व्यक्ति हुन सक्छु। यो नसा महसुस नगरी १० पेग रक्सी पिएजस्तै हो,” मेई भन्छिन्।
विज्ञहरूका अनुसार यी औषधिहरू धेरै मात्रामा सेवन गर्दा रक्सीजस्तै नसा लाग्छ। तर डाक्टरको निगरानी बिना यसको सेवन खतरनाक र कतिपय अवस्थामा ज्यान लिने खालको पनि हुन सक्छ।
लामो समयसम्म यसको सेवनले लत लाग्न सक्छ। औषधि छोड्न खोज्दा झन् बढी चिन्ता लाग्ने, अनिद्रा हुने र आत्महत्याको विचारसमेत आउने विज्ञहरू बताउँछन्। मेईका लागि सुरुमा रमाइलोका लागि सुरु भएको यो सिलसिला अहिले दैनिक आदत बनेको छ। उनी भन्छिन्, “म यस बिना घरबाट बाहिर निस्कनै सक्दिनँ।”
औषधिको सहारा लिँदै युवा पुस्ता
मेई एक्ली होइनन्। विश्वभर कतिपय युवाहरू रक्सीको विकल्पका रूपमा औषधिको सहारा लिइरहेका छन्। सन् १९९७ देखि २०१२ को बीचमा जन्मेका ‘जेन-जी’ (Gen-Z) पुस्तामा एन्जाइटीको स्तर अघिल्ला पुस्ताको तुलनामा बढी पाइएको छ।
एक अध्ययन अनुसार सन् १९९० देखि २०२१ को बीचमा १० देखि २४ वर्ष उमेर समूहका मानिसहरूमा एन्जाइटी डिसअर्डरका घटनाहरू १ करोडबाट बढेर १.६ करोड पुगेका छन्।
यसैबीच, रक्सीको “स्वस्थ” विकल्प खोज्ने क्रममा सामाजिक सञ्जालले यस्ता औषधिहरूको नयाँ बजार सिर्जना गर्न मद्दत गरेको छ। यस्ता पदार्थहरूलाई ‘ह्याङ्गओभर’ नहुने नशालु पदार्थका रूपमा प्रचार गरिन्छ।
टीसाइड विश्वविद्यालयका शोधकर्ता लियाम नोल्स भन्छन्, “युवाहरूले यी औषधिलाई स्वच्छ र सुरक्षित विकल्पका रूपमा हेर्छन्, तर यो सुरक्षाको भ्रम मात्र हो।”
‘नेचर कम्युनिकेशन्स’ नामक अध्ययनका अनुसार सन् २००८ देखि २०१८ को बीचमा प्रिगाबालिन औषधिको कुल वैश्विक खपत चार गुणाले बढेको छ। यसको दुरुपयोग र यसका कारण हुने मृत्युको सङ्ख्यामा पनि तीव्र वृद्धि भएको छ।
सामाजिक सञ्जालको भूमिका
चीनमा सन् २०२४ देखि प्रिगाबालिन दुरुपयोगका घटनाहरू बाहिर आउन थालेपछि सरकारले यसमा कडाइ गर्ने घोषणा गरेको छ। भारतले पनि यसै वर्ष मे महिनामा यसको प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाएको छ। जोर्डन र युक्रेनमा पनि यसको दुरुपयोग बढेको पाइएको छ।
सामाजिक सञ्जालमा विभिन्न औषधिको ‘ककटेल’ बनाउन प्रोत्साहन गर्ने भिडियोहरू प्रशस्त भेटिन्छन्। बीबीसी वर्ल्ड सर्भिसको खोज अनुसार केही इन्फ्लुएन्सरहरूले आफ्नै प्रोफाइलबाट यस्ता औषधिहरू बेचिरहेका छन्। मेईले पनि चिनियाँ सामाजिक सञ्जालबाटै यी औषधि खरिद गरेकी थिइन्।
रक्सीबाट टाढिँदै गरेको पुस्ता
यो प्रवृत्ति यस्तो समयमा देखिएको छ जब युवाहरू रक्सीबाट टाढिँदै गइरहेका छन्। यसकारण जेन-जीलाई ‘नशाबाट टाढा रहने पुस्ता’ पनि भनिन्छ। स्वास्थ्य र खर्चका कारण युवाहरू रक्सीको सट्टा अन्य विकल्प खोजिरहेका छन्।
बेलायतका २२ वर्षीय म्याट नियमित जिम जान्छन्। उनी रक्सीले कलेजो र मुटुमा गर्ने असरभन्दा यी औषधि कम हानिकारक हुने विश्वास गर्छन्। उनी भन्छन्, “धेरैले यी औषधिलाई रक्सीभन्दा हेल्दी मान्छन्।”
तर विशेषज्ञहरू यसमा सहमत छैनन्। लण्डनको इम्पिरियल कलेजका प्रोफेसर डेभिड नट भन्छन्, “यदि कसैले यसलाई नसाका लागि प्रयोग गरिरहेको छ भने उसलाई लत लाग्ने ठूलो खतरा हुन्छ। यो कुनै ‘फ्री लन्च’ (सित्तैको आनन्द) होइन।”
लत र निर्भरताको खतरा
किङ्ग्स कलेज लण्डनकी मनोवैज्ञानिक प्रोफेसर एमिली जोन्सका अनुसार रक्सी र औषधिको शारीरिक नोक्सानीको तुलना गर्नुभन्दा पनि “के मानिसहरू रसायनको सहयोग बिना सामाजिक हुन सक्दैनन्?” भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ।
उनी भन्छिन्, “यदि तपाईंले रातमा बाहिर निस्कनुअघि औषधि खाएपछि मात्र सुरक्षित महसुस गर्नुहुन्छ भने, तपाईंको आत्मविश्वास बिस्तारै हराउँदै जान्छ। तपाईं समस्यासँग जुध्न सक्ने आफ्नै क्षमतामा विश्वास गर्न छोड्नुहुन्छ।”
युक्रेनकी २६ वर्षीया लोराले यस्तै निर्भरता अनुभव गरिन्। सुरुमा सामाजिक कार्यक्रमका लागि औषधि खाने उनले पछि अफिसमा पनि खान थालिन्। जब उनले दुई हप्तासम्म औषधि पाइनन्, उनलाई डिप्रेसन भयो र आत्महत्याको विचार आउन थाल्यो।
कालो बजारको जोखिम
विभिन्न देशहरूले यी औषधिमा प्रतिबन्ध लगाए पनि यसले मानिसहरूलाई ‘कालो बजार’ तर्फ धकेलिरहेको विज्ञहरू बताउँछन्। कालो बजारमा पाइने औषधिको गुणस्तर र मात्रा निश्चित नहुने हुँदा ‘ओभरडोज’ को खतरा अझ बढी हुन्छ।
युक्रेनको ‘माइन्ड गेम्स’ नामक असर कम गर्नेसम्बन्धी संस्थाका प्रमुख तथा एपिडीमिओलजिस्ट मुकिता लापिनका अनुसार कुनै पदार्थमाथि प्रतिबन्ध लगाउँदैमा मानिसहरूले त्यसको प्रयोग गर्न छोड्छन् भन्ने हुँदैन।
नावलेसका अनुसार गैरकानुनी रूपमा बेचिने प्रिग्याबलिनमा थप जोखिम हुन्छ किनभने प्रयोगकर्तालाई आफूले वास्तवमा के र कति मात्रामा खाइरहेको छु भन्ने थाहा नहुन सक्छ।
मेई अहिले डराएकी छिन्। उनी भन्छिन्, “मलाई थाहा छैन म यस बिना कसरी बाँच्न सक्छु होला।”
(यदि तपाईं वा तपाईंको चिनजानको कोही यस्तो समस्याबाट गुज्रिरहनुभएको छ भने स्थानीय डाक्टर वा सम्बन्धित संस्थासँग मद्दत माग्न सक्नुहुन्छ।)
(बीबीसी हिन्दीमा प्रकाशित सामग्रीबाट सम्पादित ।)
