विश्वभर पस्किने प्रत्येक पाँच थाल खानामध्ये झन्डै एक थाल अन्ततः फोहोरको डब्बामा पुग्छ। यसरी प्रत्येक वर्ष एक अर्ब टनभन्दा बढी खाद्यान्न खेर जाने गरेको छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघ (यूएन) का अनुसार सन् २०२५ मा ६४ करोड ५० लाख मानिस अर्थात् विश्वको कुल जनसंख्याको करिब १३ जनामध्ये एक जना भोकमरीको अवस्थामा थिए।
यो अन्तर अक्टोबर १६ मा मनाइने विश्व खाद्य दिवसको मुख्य विषय हो। सन् १९४५ मा खाद्य तथा कृषि संगठन (एफएओ) स्थापना भएको दिनको सम्झनामा संयुक्त राष्ट्रसंघले हरेक वर्ष यो दिवस मनाउँछ। यस वर्षको नारा ‘आज नवप्रवर्तन गरौँ, भोलि पोषण प्रदान गरौँ’ रहेको छ। यसले धेरै मानिसलाई खाद्यान्न उपलब्ध गराउने र कम खाद्यान्न खेर फाल्ने खाद्य प्रणाली निर्माण गर्न आह्वान गर्छ।
भोकमरी बिस्तारै घट्दै
विश्वव्यापी भोकमरी लगातार तेस्रो वर्ष घटेको छ। तर, यसको स्तर अझै पनि कोभिड-१९ महामारीअघि देखिएको अवस्थाभन्दा माथि छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघको वार्षिक प्रतिवेदन ‘विश्वमा खाद्य सुरक्षा र पोषणको अवस्था’ अनुसार सन् २०२५ मा अनुमानित ६४ करोड ५० लाख मानिस अर्थात् विश्वको जनसंख्याको ७.८ प्रतिशत भोकमरीको अवस्थामा थिए।
यो संख्या सन् २०२४ को ८.१ प्रतिशत र सन् २०२२ मा पुगेको ८.६ प्रतिशतको उच्चतम स्तरभन्दा कम हो। तर, सन् २०१९ को तुलनामा अझै पनि करिब ६ करोड १० लाख बढी मानिस भोकमरीबाट प्रभावित छन्।
सबैभन्दा बढी मानिस कहाँ भोकमरीमा छन्?
अन्य क्षेत्रको तुलनामा अफ्रिकामा भोकमरीबाट प्रभावित मानिसको संख्या सबैभन्दा बढी छ।
सन् २०२५ मा अफ्रिकाका अनुमानित ३० करोड ९० लाख मानिस कुपोषणबाट प्रभावित थिए। यो महादेशको प्रत्येक पाँच जनामध्ये एक जना हो र विश्वभर भोकमरीबाट प्रभावित मानिसको झन्डै आधा हिस्सा हो।
यसको तुलनामा एसियामा २९ करोड २० लाख मानिस अर्थात् कुल जनसंख्याको ६ प्रतिशत र ल्याटिन अमेरिका तथा क्यारिबियन क्षेत्रमा तीन करोड २० लाख मानिस अर्थात् ४.८ प्रतिशत कुपोषणबाट प्रभावित थिए।
सन् २०२६ को विश्व भोकमरी सूचकांकले पनि देशगत रूपमा यस्तै अवस्था देखाएको छ। यो सूचकांकले कुपोषण, बालबालिकाको उमेरअनुसार हुनुपर्ने उचाइ नपुग्नु, उचाइअनुसार हुनुपर्ने तौल नपुग्नु र बाल मृत्युदरलाई समेटेर देशहरूलाई १०० पूर्णांकमा मूल्यांकन गर्छ। ३५ वा सोभन्दा बढी अंकलाई ‘चिन्ताजनक’ मानिन्छ।
आठ देशमा भोकमरीको अवस्था चिन्ताजनक रहेको वर्गीकरण गरिएको छ। तीमध्ये सात देश अफ्रिकाका छन्। मूल्यांकन गरिएका १२२ देशमध्ये सोमालियाको अवस्था सबैभन्दा खराब छ। त्यसपछि प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कंगो, चाड र मडागास्कर छन्।
सुडान, दक्षिण सुडान, बुरुन्डी र यमनको अवस्थालाई पनि चिन्ताजनक मानिएको छ। तर, द्वन्द्व र तथ्यांकको अभावका कारण ती देशको सूचकांक अंक गणना गर्न सकिएन।
यसैबीच, विश्वमा उत्पादन हुने खाद्यान्नको ठूलो हिस्सा उपभोक्ताको थालसम्म पुग्नै पाउँदैन।
प्रत्येक वर्ष कति खाद्यान्न खेर जान्छ?
खेतदेखि उपभोक्ताको थालसम्म पुग्ने यात्राको हरेक चरणमा खाद्यान्न नष्ट हुने र खेर जाने गर्छ।
खाद्य तथा कृषि संगठन (एफएओ) का अनुसार विश्वभर उत्पादन हुने खाद्यान्नमध्ये करिब १३ प्रतिशत बाली भित्र्याएपछि तर पसलसम्म पुग्नुअघि नै नष्ट हुन्छ। भण्डारण, ढुवानी वा प्रशोधनका क्रममा खाद्यान्न बिग्रिने गर्छ। फलफूल र तरकारीमा सबैभन्दा बढी नोक्सानी हुन्छ।
एफएओका अनुसार पसलसम्म पुग्नुअघि नै नष्ट हुने खाद्यान्नको मूल्य वार्षिक ४०० अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढी छ।
त्यसपछि पसल, रेस्टुरेन्ट र घरपरिवारले उपभोक्ताका लागि उपलब्ध खाद्यान्नको झन्डै पाँच भागको एक भाग फाल्ने गर्छन्। संयुक्त राष्ट्रसंघीय वातावरण कार्यक्रम (यूएनईपी) का अनुसार सन् २०२२ मा यसरी करिब एक अर्ब पाँच करोड टन खाद्यान्न खेर गएको थियो।
यो प्रत्येक ट्रकले २० टनका दरले खाद्यान्न बोक्ने ५ करोड २५ लाख ट्रक बराबर हो।
खाद्यान्न खेर फाल्नेमा घरपरिवार सबैभन्दा अगाडि छन्। कुल खाद्यान्न बर्बादीमध्ये घरपरिवारको हिस्सा ६० प्रतिशत छ। त्यसपछि रेस्टुरेन्ट तथा अन्य खाद्य सेवा क्षेत्रको हिस्सा २८ प्रतिशत र पसलहरूको हिस्सा १२ प्रतिशत छ।
सबैभन्दा बढी खाद्यान्न खेर फाल्ने देश कुन हो?
विश्वमा प्रत्येक व्यक्तिले औसतमा वार्षिक करिब १३२ किलोग्राम (२९१ पाउन्ड) खाद्यान्न खेर फाल्छ। यो झन्डै दुई जना वयस्क व्यक्तिको तौल बराबर हो। यसमध्ये ७९ किलोग्राम (१७४ पाउन्ड) खाद्यान्न घरमै फालिने गरेको छ।
तर, खाद्यान्न खेर जाने परिमाण देशअनुसार निकै फरक छ। यूएनईपीका अनुसार गर्मी बढी हुने देशमा घरपरिवारबाट खाद्यान्न खेर जाने मात्रा बढी हुन्छ। यसको सम्भावित कारण ताजा खाद्यवस्तुको बढी प्रयोग र फ्रिजमा राख्ने सुविधा कम हुनु हो।
माल्दिभ्समा सबैभन्दा बढी खाद्यान्न खेर जाने गरेको छ। त्यहाँ प्रत्येक व्यक्तिले वार्षिक करिब २६० किलोग्राम (५७३ पाउन्ड) खाद्यान्न फाल्छ, जुन विश्वव्यापी औसतको झन्डै दोब्बर हो।
संयुक्त राष्ट्रसंघको अनुमान अनुसार त्यसपछि सिरिया, डोमिनिकन रिपब्लिक, सेसेल्स, मेक्सिको र ट्युनिसियाको स्थान आउँछ। यी प्रत्येक देशमा प्रतिव्यक्ति वार्षिक २१० किलोग्राम (४६३ पाउन्ड) भन्दा बढी खाद्यान्न खेर जान्छ।
स्पेनमा भने खाद्यान्न खेर जाने मात्रा सबैभन्दा कममध्ये एक छ। त्यहाँ प्रतिव्यक्ति वार्षिक करिब ३९ किलोग्राम (८६ पाउन्ड) वा त्यसभन्दा कम खाद्यान्न खेर जाने गरेको छ।
खाद्यान्नको बर्बादीले कति आर्थिक क्षति?
संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार खाद्यान्नको नोक्सानी र बर्बादीका कारण विश्व अर्थतन्त्रमा वार्षिक एक ट्रिलियन अमेरिकी डलरभन्दा बढीको क्षति हुन्छ।
खाद्यान्न फाल्नु भनेको त्यसको उत्पादनमा प्रयोग भएको पैसा, जमिन र ऊर्जा पनि खेर फाल्नु हो।
विश्वको करिब १ अर्ब ४० करोड हेक्टर (३ अर्ब ५० करोड एकड) जमिन अर्थात् विश्वको कुल कृषि जमिनको २८ प्रतिशत हिस्सा कहिल्यै नखाइने खाद्यान्न उत्पादन गर्न प्रयोग भइरहेको छ। यो क्षेत्रफल क्यानडाको कुल क्षेत्रफलभन्दा ठूलो हो।
खाद्यान्नको नोक्सानी र बर्बादीले विश्वव्यापी हरितगृह ग्यास उत्सर्जनको अनुमानित ८ देखि १० प्रतिशत हिस्सा ओगट्छ। यसमा ल्यान्डफिल अर्थात् फोहोर विसर्जन गर्ने स्थानमा खाद्यान्न कुहिँदा निस्कने मिथेन ग्यास पनि समावेश छ।
(अल जजिराबाट)
