काठमाडौं । नेपालीको मुख्य खाना ‘भात’का रूपमा प्रयोग हुने धानमा विषादीको प्रयोग र यसले मानव स्वास्थ्यमा पार्न सक्ने प्रभावबारे गरिएको एक अध्ययनले डरलाग्दो तथ्य बाहिर ल्याएको छ। काठमाडौंस्थित ‘प्रोग्रेसिभ सस्टेनेबल डिभेलपर्स नेपाल’ र भारतको ‘काउन्सिल अफ साइन्टिफिक एन्ड इन्डस्ट्रियल रिसर्च–इन्डियन इन्स्टिच्युट अफ टक्सिकोलोजी रिसर्च’ ले संयुक्त रूपमा सार्वजनिक गरेको ‘नेपालको धानमा विषादीको प्रयोग र किसानको सुरक्षा व्यवहार : योजनाबद्ध व्यवहारको सिद्धान्त र सम्भावित स्वास्थ्य जोखिम’ शीर्षकको प्रतिवेदनले हाम्रो भान्सा कति सुरक्षित छ भन्ने गम्भीर प्रश्न उठाएको हो।
नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा गरिएको यो अनुसन्धानले एकातिर किसानहरूको विषादी प्रयोग गर्ने व्यवहार र अर्कोतिर बजारमा उपलब्ध चामलमा भेटिएको विषादीको अवशेषलाई मसिनो गरी केलाएको छ। विशेषगरी रूपन्देहीको मायादेवी गाउँपालिकाका व्यावसायिक किसान र काठमाडौं उपत्यकाका तीन जिल्लाका धानका नमुनाहरूलाई आधार मानेर गरिएको यो अध्ययनले हाम्रो भान्सा कति सुरक्षित छ भन्ने गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
अध्ययनका अनुसार, किसानहरूले विषादी प्रयोग गर्दा अपनाउने सुरक्षात्मक व्यवहारमा उनीहरूको आफ्नै नियन्त्रणभन्दा पनि सामाजिक दबाब र सरोकारवालाहरूको सुझावको ठूलो भूमिका रहने गरेको पाइएको छ।
विषादी बिक्रेता र कृषि प्रसार अधिकृतहरूले दिने सल्लाह र उनीहरूको धारणाले किसानहरूलाई सुरक्षित तरिकाले विषादी प्रयोग गर्न प्रेरित गर्ने गरेको देखिन्छ। यसको अर्थ, यदि विषादी बेच्ने व्यापारी र प्राविधिकहरूले सही र सुरक्षित सल्लाह दिए भने किसानको व्यवहारमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सकिने बलियो सम्भावना छ। तर, विडम्बना के छ भने, बजारमा अझै पनि सरकारले प्रतिबन्ध लगाएका घातक विषादीहरूको प्रयोग रोकिएको छैन।
धानका नमुनाहरूको प्रयोगशाला परीक्षण गर्दा झण्डै ८३ प्रतिशत नमुनाहरू विषादीबाट दूषित पाइएका छन्। अझ चिन्ताको विषय त के छ भने, ८० प्रतिशत नमुनाहरूमा एकभन्दा बढी प्रकारका विषादीका अवशेषहरू भेटिएका छन्। काठमाडौं, भक्तपुर र ललितपुरमध्ये काठमाडौं जिल्लाबाट संकलन गरिएका धानका नमुनाहरूमा विषादीको मात्रा र संख्या सबैभन्दा बढी पाइएको छ। नेपाली समाजमा निकै रुचाइने बासमती चामलमा अन्य साधारण धानको तुलनामा विषादीको अवशेष अझ बढी मात्रामा भेटिनुले उपभोक्तामा थप चिन्ता जगाएको छ। धानमा मुख्यतया फन्जीसाइड (ढुसीनाशक) विषादीहरूको प्रयोग बढी हुने गरेको र ट्राइसाइक्लाजोल जस्ता रसायनहरू प्रमुख रूपमा भेटिएका छन्।
प्रतिवेदनले नेपालको कृषि बजारको अर्को एउटा गम्भीर पक्षलाई पनि उजागर गरेको छ। सरकारले प्रतिबन्ध लगाएका एल्युमिनियम फस्फाइड र क्लोरपाइरिफोस जस्ता अत्यन्तै विषाक्त रसायनहरू किसान र थोक बिक्रेताहरूले अझै पनि प्रयोग गरिरहेको अध्ययनमा फेला परेको छ। यस्ता प्रतिबन्धित विषादीहरूको प्रयोग हुनुलाई अध्ययनले नियमनकारी निकायको चुनौतीका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
यद्यपि, चामलको खपतबाट हुने तत्कालीन स्वास्थ्य जोखिम (डाइटरी रिस्क) भने तोकिएको मापदण्डभन्दा कमै पाइएको छ। ‘हजार्ड कोसेन्ट’ र ‘हजार्ड इन्डेक्स’ दुवैको मान १ भन्दा कम हुनुले तत्कालै मानव स्वास्थ्यमा ठूलो संकट नदेखिएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
अध्ययनको निष्कर्ष अनुसार नेपालको खाद्य सुरक्षा प्रणालीलाई थप मजबुत बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। प्रति किलोग्राम धानमा औसत २२.१३ माइक्रोग्राम विषादी भेटिनु र प्रतिबन्धित विषादीको अवशेष समेत देखिनुले नियमित अनुगमनको अभावलाई पुष्टि गर्ने प्रतिवेदनले औंल्याएको छ।
