फोबिया के हो, बिनाकारणको डरलाई कसरी अन्त्य गर्न सकिन्छ?

यदि अचानक तपाईंको लिभिङ रुमको भुइँमा एउटा माकुरा दगुर्न थाल्यो भने तपाईंलाई कस्तो महसुस होला?

अधिकांश माकुराहरू विषालु हुन्छन्, तर तीमध्ये धेरै कम मात्र मानिसहरूका लागि खतरनाक हुन्छन्।

इन्भायोरेन्टल रिसर्च एण्ड एजुकेशनका अनुसार, संसारमा हरेक वर्ष माकुराको टोकाइबाट १० जनाभन्दा कम व्यक्तिको मृत्यु हुने विश्वास गरिन्छ। यद्यपि सटीक तथ्याङ्क जुटाउनु मुस्किल छ।

यसका बाबजुद, म लगायत धेरै मानिसहरू भन्नेछन् कि “उनीहरूलाई माकुरासँग डर लाग्छ।”

यदि मलाई मेरो कोठामा एउटा मात्र पनि माकुरा छ भन्ने थाहा भयो भने म सुत्न सक्दिनँ, र माकुराको जालोको बारेमा सोच्दा मात्रै पनि मेरो शरीरमा कम्पन छुट्छ।

धेरैजसो अवस्थामा फोबियाले कुनै यस्तो चीजप्रतिको डरलाई देखाउँछ, जसले कम्तीमा आफैँमा हामीलाई गम्भीर रूपमा क्षति पुर्‍याउन सक्दैन।

त्यसोभए फोबिया यति सामान्य किन छ र यो कहाँबाट पैदा हुन्छ?

अमेरिकाको न्यु जर्सीस्थित रटगर्स युनिभर्सिटीकी मनोविज्ञानकी प्राध्यापक भेनेसा लोब्युका अनुसार, डर मानिसहरूका लागि एक धेरै महत्त्वपूर्ण भावना हो।

उनी भन्छिन्, “डर महत्त्वपूर्ण छ किनभने यसले हामीलाई ती चीजहरूबाट बचाउँछ जुन सम्भावित रूपमा खतरनाक हुन सक्छन्।”

तर हंगेरीको पेक्स युनिभर्सिटीमा भिजुअल कग्निसन एण्ड इमोशन ल्याबका निर्देशक आन्द्रास जिदोका अनुसार, जब कुनै डर धेरै बढेर जान्छ र व्यक्तिको जीवनमा नराम्रो असर पार्न थाल्छ, तब त्यसलाई फोबिया भन्न सकिन्छ।

उनी भन्छन्, “यसलाई हामी एउटा निरन्तर बदलिरहने मापदण्ड जस्तै बुझ्न सक्छौँ। यसको सुरुवात सामान्य डरबाट हुन्छ। हरेक व्यक्ति कुनै न कुनै कुरासँग डराउँछ। तर जब यो डर तपाईंको दैनिक जीवनमा बाधा बन्न थाल्छ, तब हामी त्यसलाई फोबिया मान्न सक्छौँ।”

फोबिया अक्सर वास्तविक खतराको तुलनामा धेरै बढी हुने लोब्युको भनाइ छ।

उदाहरणका लागि, संसारका केही भागहरूमा, जस्तै बेलायतमा जहाँ म बस्छु, सर्पका धेरैजसो प्रजातिहरू मानिसका लागि खतरनाक छैनन्।

यस्तो अवस्थामा सर्पप्रतिको अत्यधिक डर तर्कसंगत मानिने छैन र त्यसलाई फोबियाको श्रेणीमा राख्न सकिन्छ।

यद्यपि संसारका अन्य भागहरूमा, जहाँ विषालु र खतरनाक सर्पहरू बढी छन्, त्यहाँ यो डर त्यति असामान्य मानिने छैन।

जन्मजात वा सिकेको डर?

संसारका केही भागहरूमा सर्पको डर अरूको तुलनामा बढी तर्कसंगत देखिन सक्छ।

केही फोबियाहरू धेरै सामान्य भए तापनि, धेरैजसो विशेषज्ञहरू हामी यिनैका साथ जन्मिन्छौँ भन्ने कुरामा विश्वास गर्दैनन्।

भेनेसा लोब्युको मान्यता छ, साना बच्चाहरूमा डरको भावना जन्मदेखि हुँदैन।

उनी भन्छिन्, “बच्चाहरूमा डर पछि विकसित हुन्छ। डर महसुस गर्नका लागि यो बुझ्न जरुरी छ कि कुनै चीजले खतरा पैदा गर्न सक्छ। यसका लागि संसारको बारेमा केही जानकारी हुनु पनि आवश्यक छ।”

त्यसोभए यदि हामी माकुरा वा सर्पसँग डराउँदै जन्मिदैनौँ भने, केही मानिसहरूमा यिनै चीजहरूको फोबिया किन विकसित हुन्छ?

अस्ट्रियाको भियना युनिभर्सिटीकी विकासात्मक मनोविज्ञानकी प्राध्यापक स्टेफानी होहलले यसमा एउटा अध्ययन गरिन्।

यस अध्ययनमा पाइयो, जब शिशुहरूलाई सर्प वा माकुराको तस्बिर देखाइयो, उनीहरूको आँखाका नानीहरू फैलिए।

त्यस्तै, फूल र माछाहरूको तस्बिर हेर्दा यस्तो असर कम देखियो।

नानीहरू फैलिनु यो कुराको संकेत हुन सक्छ, उनीहरूले कुनै सम्भावित खतरा महसुस गरिरहेका छन्।

यो शरीरको ‘नोरएड्रेनर्जिक’ तन्त्र सक्रिय हुनुसँग जोडिएको हुन्छ।

यो त्यही तन्त्र हो जसले “लड वा भाग” (fight or flight) प्रतिक्रियालाई नियन्त्रण गर्छ।

जब यो सक्रिय हुन्छ, तब मुटुको धड्कन, रक्तचाप र श्वासप्रश्वासको गति बढ्न सक्छ।

यस्तो यसकारण हुन्छ किनभने शरीर खतरा महसुस भएपछि त्यससँग लड्न वा त्यहाँबाट बच्नका लागि तयारी गर्न थाल्छ।

यद्यपि होहल डर जन्मजात हुन्छ भन्ने कुरा मान्दिनन्।

तर उनको भनाइ छ, हाम्रो वरिपरि केही चीजहरू यस्ता हुन्छन् जसलाई हामी अरूको तुलनामा छिटो पहिचान गर्छौँ।

यो आंशिक रूपमा उनीहरूको हिँडडुल गर्ने तरिकाका कारण पनि हुन सक्छ।

उनी भन्छिन्, “संसारमा केही चीजहरू यस्ता छन् जसबाट डराउन हामी सजिलै सिक्न सक्छौँ।”

भेनेसा लोब्युको मान्यता छ, अन्य जनावरहरूको तुलनामा मानिसहरू माकुरा र सर्पसँग डराउन बढी सजिलै सिक्न सक्छन्। यसको एउटा कारण यो हुन सक्छ कि ती हामीलाई “अजीब” लाग्छन्।

उनी भन्छिन्, “सर्पको बारेमा सोच्नुहोस्। संसारमा सर्प जस्तो अर्को कुनै जीव छैन। सोच्नुहोस् कि साना बच्चाहरूले जनावरहरूलाई कसरी पहिचान गर्न सिक्छन्। सामान्यतया उनीहरूले चार खुट्टा भएका जीवहरू देख्छन् जो हिँड्छन्। तर सर्प त्यसरी हिँड्दैन। माकुरा पनि फरक र असामान्य तरिकाले हिँड्छ। हामीलाई यो मन पर्दैन।”

केही विशेषज्ञहरूको विश्वास छ, केही चीजहरूसँग डराउने यो प्रवृत्ति मानवीय विकासक्रम (evolution) को नतिजा हुन सक्छ।

आन्द्रास जिदो भन्छन्, “प्राचीन मानिसहरूको वरिपरिको वातावरण धेरै अनिश्चित थियो। हरेक डर र हरेक फोबिया मानव विकासको कुनै न कुनै चरणमा तर्कसंगत रहेको हुनुपर्छ। तर समयसँगै यीमध्ये धेरै डर हाम्रो दैनिक जीवनमा उपयोगी र तर्कसंगत रहेनन्।”

तर कुनै खास कुरासँग डराउन सिक्ने जन्मजात प्रवृत्ति, जसलाई ‘प्रिपेयर्डनेस थ्योरी’ भनिन्छ, आफैँमा फोबिया पैदा गर्नका लागि पर्याप्त हुँदैन।

लोब्युका अनुसार, कुनै जनावर वा वस्तुसँग भएको कुनै नराम्रो अनुभव त्यससँग डर विकसित हुने सबैभन्दा छिटो तरिका हुन सक्छ।

खासगरी तब, जब हाम्रो भित्र पहिलेदेखि नै त्यससँग डराउने स्वभाविक प्रवृत्ति मौजूद हुन्छ। तर हामी कुनै कुरासँग केवल आफ्नै अनुभवका कारण मात्र डराउँदैनौँ।

अरूको नकारात्मक प्रतिक्रिया देखेर पनि हाम्रो मनमा डर पैदा हुन सक्छ।

लोब्यु भन्छिन्, “तपाईंको शरीरको एउटा प्रतिक्रिया हुन्छ। मानौँ, कुनै चीजले तपाईंलाई टोक्यो वा तपाईं अचानक डराउनुभयो। त्यसपछि यदि तपाईंको आमाले प्रतिक्रिया दिनुभयो र भन्नुभयो, ‘हो, यो वास्तवमै धेरै नराम्रो कुरा हो’, भने यसले त्यो चीजसँग डराउन सिक्ने सम्भावना अझ बढाउँछ।”

होहलका अनुसार, यही कारण हो फोबिया एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तासम्म पनि पुग्न सक्छ।

भेनेसा लोब्युको मान्यता छ, हाम्रा अनुभवहरूले हामी कुनै कुरासँग डराउने वा नडराउने कुरालाई प्रभावित गर्छन्।

यसै कारण उनी मान्छिन्, सर्प र माकुरासँग जोडिएका फोबियाहरू सामान्य हुनुमा लोकप्रिय संस्कृति (popular culture) पनि केही हदसम्म जिम्मेवार छ।

उनी भन्छिन्, “फिल्महरूलाई हेर्नुहोस्, किताबहरूलाई हेर्नुहोस्। सर्प र माकुरा कहिले कसैको रक्षक वा हिरोका रूपमा देखाइन्छ? कहिले पनि देखाइँदैन।”

प्रकृतिसँग जोडिएका चीजहरूको फोबिया, जसलाई बायोफोबिया भनिन्छ, त्यसको पछाडि अर्को एउटा कारण पनि हुन सक्छ।

आन्द्रास जिदोले कुनै व्यक्तिको बस्ने वातावरण कति शहरी छ र के उसको जनावरसँग जोडिएको कुनै फोबिया छ भन्ने कुराको अध्ययन गरे।

उनले पाए कि जति धेरै कुनै इलाका शहरी हुन्छ, त्यहाँ बायोफोबिया उति नै सामान्य हुन्छ।

उनी भन्छन्, “यस्तो देखिन्छ कि जो मानिसहरू प्रकृतिको बीचमा धेरै समय बिताउँछन् र जसको प्रकृतिसँग धेरै लगाव हुन्छ, उनीहरू ती जनावरहरूसँग कम डराउँछन् जसको सामना उनीहरूले कहिलेकाहीँ गर्नुपर्ने हुन्छ।”

आज संसारभरि ८० प्रतिशतभन्दा बढी मानिस शहरी इलाकामा बस्छन्।

यस्तोमा यो बुझ्न गाह्रो छैन कि जनावरहरूसँग जोडिएका फोबियाहरू किन यति सामान्य छन्।

आफ्नो डरलाई कसरी हटाउने?

धेरैजसो विशेषज्ञहरू दुईवटा कुरामा सहमत छन्।

पहिलो, फोबियालाई हटाउन सकिन्छ। दोस्रो, यसको सबैभन्दा राम्रो तरिका हो बिस्तारै त्यो चीजको सामना गर्नु जसबाट डर लाग्छ।

स्टेफानी होहल भन्छिन्, “यदि कुनै स्थितिमा तपाईंलाई थोरै असहज महसुस हुन्छ भने, आफूलाई थोरै अगाडि बढाउने कोसिस गर्नु राम्रो विचार हुन सक्छ।”

भेनेसा लोब्युको सल्लाह छ, सुरुवात साना पाइलाहरूबाट गर्नुपर्छ।

उदाहरणका लागि, जुन कुरासँग तपाईंलाई डर लाग्छ, पहिले त्यसका तस्बिरहरू हेर्नुहोस्।

त्यसको बारेमा सकारात्मक र सही जानकारी हासिल गर्नुहोस्।

यसपछि बिस्तारै त्यो चीजको सम्पर्कमा आउने कोसिस गर्न सकिन्छ।

यद्यपि, यदि फोबिया धेरै गम्भीर छ र तपाईंको जीवनमा ठूलो असर पारिरहेको छ भने, विशेषज्ञको सहयोग लिनु राम्रो हुन सक्छ।

आन्द्रास जिदोको शोधले पनि यो कुरालाई समर्थन गर्छ कि कुनै कुराको सामना गर्नाले डर कम गर्न मात्र मद्दत गर्दैन, बरु सुरुमा फोबिया विकसित हुनबाट पनि रोक्न सक्छ।

उनी भन्छन्, “डर विकसित हुनमा व्यक्तिगत अनुभवले सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।”

“यदि बाल्यकाल, पढाइ वा कुनै अर्को अनुभवका क्रममा तपाईंको अनुभव सकारात्मक रहेको छ भने, यसले डर विकसित हुनबाट बचाउने एउटा सुरक्षा कारक जस्तै काम गर्छ।”

भेनेसा लोब्यु यो कुरामा जोड दिन्छिन् कि डरले हामीलाई सुरक्षा दिन्छ र यो एउटा राम्रो कुरा हो। उनको भनाइ छ, हामी आफ्नो फोबियामाथि काबू पाउन सक्छौँ।
उनी भन्छिन्, “तपाईं कुनै खास कुरासँग डराउनका लागि पहिलेदेखि नै निर्धारित हुनुहुन्न। यदि तपाईं कुनै कुरासँग डराउनुहुन्छ र त्यसो चाहनुहुन्न भने, त्यसका समाधानहरू उपलब्ध छन्।”

जहाँसम्म मेरो कुरा छ, मलाई थाहा छैन माकुराप्रतिको मेरो फोबिया आमाबाबुबाट सिकेको हो, कुनै फिल्मका कारण पैदा भएको हो वा फेरि यसकारण कि मेरो उनीहरूसँग पर्याप्त सामना भएन।

हुन सक्छ कि यी सबै कारणहरूको अलि-अलि असर रहेको हुन सक्छ।

तर सायद यो लेख लेख्नु नै त्यो डरमाथि विजय प्राप्त गर्ने दिशामा मेरो पहिलो पाइला सावित होस्।

– बीबीसी हिन्दीबाट ।