भेनेजुएलाको राजधानी काराकासको मध्य भागमा रहेको एउटा सानो चोकमा रोकिएर भिक्टर रोड्रिगेज नीलो–हरियो रंगमा बनाइएको एउटा विशाल भित्तेचित्र हेर्छन्। उक्त चित्रमा देखाइएका व्यक्ति हुन्—पूर्वराष्ट्रपति ह्युगो चाभेज।
रोड्रिगेज आफूलाई ‘फोरास्तेरो’ नामबाट कलाकारका रूपमा चिनाउँछन्। उनी आफू कलाकार बन्ने अवसर पाउनुमा पूर्वराष्ट्रपति चाभेजको ठूलो भूमिका रहेको मान्छन्।
गत जुलाई २८ मा चाभेजको जन्मदिनको अवसरमा बनाइएको उक्त चित्र तयार गर्न फोरास्तेरोले पनि सहयोग गरेका थिए। उनका अनुसार चाभेजले कला र संस्कृतिका लागि नयाँ ठाउँ र अवसर सिर्जना गरेका थिए। विशेषगरी गरिब बस्तीका कलाकारहरूले यसअघि कहिल्यै नपाएका अवसर चाभेजको समयमा पाएको उनको भनाइ छ।
तर अहिले फोरास्तेरो निराश छन्। उनलाई यस्ता कलाकृतिको भविष्यप्रति चिन्ता छ।
“चाभेजले क्रान्तिको प्रतिनिधित्व गर्छन्। उनी साम्राज्यवादविरोधी हुन्,” फोरास्तेरोले भने, “तर अहिले चाभेजका भित्तेचित्रहरू हराउँदैछन्।”
पछिल्ला केही महिनामा काराकासको दृश्य बदलिएको छ। यसअघि चाभेज र उनको राजनीतिक आन्दोलन ‘चाभिज्मो’सँग जोडिएका अन्य व्यक्तिका ठूला तस्बिरहरू शहरभरि देखिन्थे।
तर अहिले भित्तेचित्र, ग्राफिटी र होर्डिङहरूमा रंग पोतिँदैछ वा तिनलाई हटाइँदैछ। न्याय मन्त्रालय रहेको प्यालेस अफ जस्टिसको भवनमा यसअघि चाभेज र १९औँ शताब्दीका क्रान्तिकारी नेता सिमोन बोलिभारका दुई ठूला तस्बिर थिए। अहिले दुवै तस्बिर छोपिएका छन्।
त्यसको ठाउँमा अहिले नीलो रंगका नयाँ ब्यानर राखिएका छन्। ती ब्यानरमा ‘भेनेजुएला रेनासे’ अर्थात् ‘भेनेजुएला पुनर्जन्म हुँदैछ’ भन्ने नारा लेखिएको छ।
यी परिवर्तन भेनेजुएलामा करिब तीन दशक लामो चाभिस्टा शासनपछि राजनीतिक परिवर्तनको प्रक्रिया चलिरहेका बेला भइरहेका छन्।
अमेरिकाले गत जनवरीमा तत्कालीन राष्ट्रपति निकोलस मादुरोलाई पक्राउ गरी जेलमा राख्न सैन्य अभियान चलाएपछि भेनेजुएला आफ्नो समाजवादी सरकारको स्वरूपबारे पुनर्विचार गर्नुपर्ने ठूलो दबाबमा परेको छ।
कतिपय भेनेजुएलालीका लागि बाहिरी स्वरूपमा भइरहेको परिवर्तन वास्तविक परिवर्तनभन्दा निकै छिटो भइरहेको छ। केही मानिस भने कुनै परिवर्तन नै चाहँदैनन्।
फोरास्तेरोका लागि आफ्ना भित्तेचित्र जोगाइराख्नु अमेरिकी प्रभावको विरोध गर्ने एउटा माध्यम हो।
“अहिले चाभेजको चित्र बनाउनु भनेको प्रतिरोध गर्नु हो,” उनले भने।
‘भेनेजुएला पुनर्जन्म हुँदैछ’
काराकासका केही भागमा नयाँ सरकारको नारा ‘भेनेजुएला रेनासे’ लेखिएका पर्खाल र भवनबाट नयाँ रंगको गन्ध आइरहेको छ।
सरकारी आवासीय भवन र सडकछेउका ठाउँमा चम्किला नीलो र पहेँलो होर्डिङहरू राखिएका छन्। ती सबैमा ‘भेनेजुएला रेनासे’ नारा प्रचार गरिएको छ।
यो अभियान जुन २४ मा देशमा गएको दुई वटा ठूलो भूकम्पपछि सुरु भएको थियो। ती भूकम्पमा कम्तीमा ६ हजार ५ सय मानिसको मृत्यु भएको थियो।
विपत्तिपछि तत्काल पर्याप्त कदम चाल्न नसकेको भन्दै अन्तरिम राष्ट्रपति डेल्सी रोड्रिगेजको सरकारमाथि ठूलो आलोचना भएको थियो। त्यसपछि सरकारले पुनर्निर्माणलाई आफ्नो सार्वजनिक सन्देशको मुख्य विषय बनायो।
नर्थ टेक्सास विश्वविद्यालयका राजनीतिक वैज्ञानिक ओर्लान्डो पेरेजका अनुसार नयाँ दृश्य तथा नाराहरू रोड्रिगेजले चाभिज्मोभन्दा अलग आफ्नो राजनीतिक पहिचान बनाउन खोजेको प्रयासको हिस्सा हुन्।
किनभने, जनवरीसम्म रोड्रिगेज मादुरोकी उपराष्ट्रपति थिइन्। मादुरो स्वयं चाभेजले रोजेका उत्तराधिकारी थिए।
“रोड्रिगेजले आफूलाई क्रान्तिकारी विरासत वा इतिहासका आधारमा होइन, भेनेजुएलाको पुनर्निर्माणका आधारमा मूल्यांकन गरियोस् भन्ने चाहिरहेकी छन्,” पेरेजले भने।
तर यो विषय विवादरहित भने छैन।
पेरेजका अनुसार चाभिस्टाहरू नै चाभेज र मादुरोका तस्बिर हटाउने विषयमा विभाजित छन्। जुनमा भेनेजुएलाको एउटा राज्यका गभर्नर फ्रेडी बर्नालले सरकारी कार्यालयबाट चाभेज र मादुरोका तस्बिर हटाएर नयाँ तस्बिर राख्ने प्रयासको आलोचना गरेका थिए।
तर पेरेजका अनुसार चाभिस्टाभित्रको यो विवाद ‘भेनेजुएला रेनासे’ अभियान सुरु हुनुभन्दा अघिदेखिकै हो।
“लडाइँ चाभिज्मोमाथि कसले अधिकार राख्छ, कसले यो आन्दोलनको प्रतिनिधित्व गर्छ भन्ने विषयमा हो,” पेरेजले भने।
सन् १९९९ देखि भेनेजुएलाको नेतृत्व चाभेज र उनका उत्तराधिकारीहरूले गर्दै आएका छन्। तर करिब तीन दशक लामो राजनीतिक प्रभुत्वपछि चाभिस्टा नेताहरूले अहिले नयाँ चूनौती सामना गरिरहेका छन्—भेनेजुएलाको सरकारमाथि नियन्त्रण खोजिरहेको अमेरिकी नेतृत्व।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले मादुरोलाई पक्राउ गरिएपछि आफ्नो प्रभाव प्रयोग गर्दै भेनेजुएलालाई आर्थिक सुधार गर्न दबाब दिइरहेका छन्। यसमा देशको तेल र खानी क्षेत्रमा विदेशी लगानी तथा पहुँच बढाउने विषय पनि समावेश छ।
उनले भेनेजुएलाको इन्धन निर्यातमा पनि नियन्त्रण गरेका छन्। गत महिना भएको एउटा सम्झौताले अमेरिकालाई भेनेजुएलामा रहेको ६५ अर्ब ब्यारेल तेल भण्डारमा बहुमत हिस्सा दिने बताइएको छ।
तर अमेरिकाको नेतृत्वमा भइरहेको राजनीतिक उथलपुथलका बाबजुद धेरै भेनेजुएलालीले आफ्नो दैनिक जीवनमा खासै परिवर्तन नदेखिएको बताएका छन्।
परिवर्तन कि केवल नयाँ नाम?
जाभियर हर्नान्डेज अवकाशप्राप्त व्यक्ति हुन्। उनले राज्यबाट पाउने पेन्सन महिनामा केवल ०.१४ अमेरिकी डलर बराबर छ।
यस वर्ष खाद्यान्नको मूल्य बढेको र दिनमा धेरैपटक बिजुली जाने गरेको उनले बताए।
तर चाभिज्मोसँग सम्बन्धित तस्बिरहरू हटाइँदै गरेकोमा भने उनी खुसी छन्। अब त्यसपछि राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तन पनि आउने उनको आशा छ।
“यी चाभिस्टा व्यक्तिहरूले हाम्रो देशमा क्षति, घृणा र खराबीबाहेक केही ल्याएनन्। उनीहरूका तस्बिर हेरेर बस्न कसैले पनि बाध्य हुनुपर्ने थिएन,” हर्नान्डेजले भने।
तर ती तस्बिरको ठाउँमा आएका नयाँ नाराले भने उनलाई सहज महसुस गराएको छैन।
हर्नान्डेज ला ग्वाइरामा बस्छन्। जुन क्षेत्र जुन महिनाको भूकम्पबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित भएको थियो। उनका तीन जना भतिजा–भतिजीको मृत्यु भयो। परिवारका अन्य सदस्य र साथीहरू पनि गुमाए।
विनाशबीच उनले ‘भेनेजुएला रेनासे’ लेखिएका चम्किला नीलो र पहेँलो बोर्डहरू देख्न थाले।
“जब म त्यो नारा देख्छु वा सुन्छु, मलाई रिस उठ्छ। किनभने ती राजनीतिज्ञहरू यहाँ बस्दैनन्। उनीहरूले हामीले जस्तो भूकम्पको पीडा भोगेका छैनन्,” हर्नान्डेजले भने।
“मानिसहरू अझै शव खोजिरहेका छन्। भग्नावशेषबाट मानिसहरूलाई अझै निकालिँदैछ।”
सरकारले भेनेजुएलाको प्रमुख पर्यटकीय क्षेत्रमध्ये एक, समुद्री तटहरूका लागि प्रसिद्ध ला ग्वाइराको पुनर्निर्माण गर्ने वाचा गरेको छ।
सरकारले ‘ग्रान मिसियोन भेनेजुएला रेनासे’ कार्यक्रम पनि सुरु गरेको छ। यसअन्तर्गत विस्थापितहरूका लागि अस्थायी आवास, सन् २०२६ को अन्त्यसम्म नयाँ घर र प्रभावित परिवारलाई घर किन्न अनुदान दिने प्रतिबद्धता गरिएको छ।
तर हर्नान्डेजका अनुसार ला ग्वाइरा अझै ‘पुनर्जन्म’ हुने अवस्थामा पुगेको छैन।
“ला ग्वाइरामा धेरै मानिस बेरोजगार भएका छन्। यहाँ रोजगारी र आर्थिक गतिविधिको मुख्य स्रोत पर्यटन, होटल, रेस्टुरेन्ट र व्यवसाय हुन्। हामी यहाँ निकै कठिन अवस्थामा छौं—निकै नै कठिन,” उनले भने।
चाभेजको ‘भूत’
चाभेजको मृत्यु भइसके पनि उनको राजनीतिक प्रभाव अझै रहेको विषयमा ‘द नेक्रोम्यान्टिक स्टेट’ नामक पुस्तक लेखेकी इरिना ट्रोकोनिसका अनुसार भेनेजुएलाका नागरिक कठिन अवस्थामा हुँदा राजनीतिक तस्बिर र नाराहरू अझ बढी देखिने गरेका छन्।
उनका अनुसार यस्ता तस्बिरले वास्तविक अवस्थाभन्दा फरक कथा प्रस्तुत गर्न सक्छन्।
“मानिसहरूले वास्तवमा भोगिरहेको परिवर्तन नभए पनि केही निश्चित समयमा त्यस्तो परिवर्तन भइरहेको छ भन्ने देखाउन यस्ता तस्बिर प्रयोग गरिन्छ,” ट्रोकोनिसले भनिन्।
उनले सन् २०२२ मा प्रयोग गरिएको ‘भेनेजुएला ठीक भइसकेको छ’ भन्ने सरकारी नाराको उदाहरण दिइन्। त्यतिबेला देशमा अत्याधिक महँगी र आर्थिक संकट रहे पनि सरकारले आशावादी सन्देश दिन यस्तो नारा प्रयोग गरेको थियो।
ट्रोकोनिसका अनुसार सार्वजनिक कलामा चाभेजको निरन्तर उपस्थितिले सन् २०१३ मा उनको मृत्यु भएपछि पनि उनको प्रभाव कायम राख्न सहयोग गरेको थियो।
चाभेजसँग सम्बन्धित तस्बिरहरू जताततै देखिनुले त्यसपछि आएका नेताहरू, जस्तै मादुरो,लाई पनि निरन्तर चाभेजको नेतृत्वसँग जोडिरहन्थ्यो। यसले चाभेजबाट सुरु भएको निरन्तर राजनीतिक विरासतको छवि पनि बनाएको थियो।
“चाभेज एक किसिमको भूतझैँ राष्ट्रपति नै रहिरहे, र मादुरो त्यो भूतका उपराष्ट्रपतिजस्ता देखिन्थे,” उनले भनिन्।
तर भेनेजुएलामा बदलिँदै गरेको राजनीतिक दृश्यले गहिरो राजनीतिक परिवर्तनको संकेत गर्छ भन्नेमा भने उनी सावधान हुनुपर्ने बताउँछिन्।
“चाभिज्मोको एउटा विशेषता भनेको आफूलाई परिवर्तन र अनुकूल बनाउन सक्ने क्षमता हो। वास्तविक आन्तरिक परिवर्तन नगरी पनि नयाँ नाम र स्वरूप दिएर आफूलाई पुनः प्रस्तुत गर्न सकिन्छ,” ट्रोकोनिसले भनिन्।
कलाको रूपमा प्रचार
काराकासका पर्खालमा अझै पनि चाभेजका आँखा देखिन्छन्। त्यस्तै मादुरो र स्वतन्त्रता आन्दोलनका नेता सिमोन बोलिभारका तस्बिर पनि देखिन्छन्। केही तस्बिर पुराना भएर धमिला भएका छन् भने केहीसँग ‘शंका गर्नु देशद्रोह हो’ जस्ता नारा लेखिएका छन्।
फोरास्तेरोले रोड्रिगेजको सरकार अन्तर्गत पनि सरकारी परियोजनामा काम गरेका छन्। तर नयाँ तस्बिर र नाराप्रति उनी आलोचक छन्।
उनलाई त्यस्तो समय याद छ, जतिबेला उनी चाभेजलाई बालबालिकासँग खेलिरहेको वा साइकल चलाइरहेको चित्र बनाउँथे। त्यतिबेला अहिले जस्तो राजनीतिक नारा भने हुँदैनथे।
“चाभेज जीवित हुँदा मानिसहरूले उनलाई माया गर्ने भएकाले उनको चित्र बनाउँथे। कुरा यति नै सरल थियो,” उनले भने।
उनका अनुसार पछिल्ला दशकमा भेनेजुएलाको सार्वजनिक कला क्रमशः सरकारको नियन्त्रणमा पुगेको छ। राजनीतिक सन्देश दिने उद्देश्यले सरकारले भित्तेचित्र बनाउन लगाउने गरेको उनको आरोप छ।
“भित्तेचित्र भनेको भित्तामा सुनाइएको कथा हो,” फोरास्तेरोले भने, “तर अहिले भित्तामा हामी जे देखिरहेका छौं, ती प्रचारका पोस्टर हुन्। म चाभिस्टा हुँ र मलाई यो देखेर घृणा लाग्छ।”
तर चाभेजका तस्बिर हटाउनु पनि अर्को प्रकारको प्रचार भएको उनको बुझाइ छ।
उनका अनुसार रोड्रिगेज सरकारले अमेरिकालाई आकर्षित गर्न आफूलाई अझ तटस्थ देखाउन खोजिरहेको छ।
फोरास्तेरोले रोड्रिगेजमाथि चाभिज्मो आन्दोलनका महत्त्वपूर्ण आदर्श—विशेषगरी साम्राज्यवादविरोधी सोच र क्रान्ति—त्यागेको आरोप पनि लगाए। उनले भेनेजुएलाको नीति निर्माणमा अमेरिकाको भूमिकाले सरकारलाई यसरी व्यवहार गर्न बाध्य पारेको संकेत गरे।
“अमेरिकाले हाम्रो सरकारलाई यसरी व्यवहार गर्न बाध्य बनाइरहेको छ,” फोरास्तेरोले भने।
तर भेनेजुएलाका अभियन्ता राफेल अराउजोको दृष्टिकोण भने फरक छ।
उनका लागि शहरका पर्खालभरि चाभिस्टा नेताका तस्बिर टाँसिएको देख्नु आफैंमा असहज थियो। विशेषगरी देशलाई ठूलो पीडा दिएका नेताका तस्बिर देखिनु उनलाई मन पर्दैनथ्यो।
चाभेज र मादुरोको शासनकालमा मानव अधिकार उल्लंघन गरेको आरोप लाग्दै आएको छ। विरोध प्रदर्शनलाई हिंसात्मक रूपमा दबाएको आरोप पनि उनीहरूमाथि लागेको थियो। भेनेजुएलाका पछिल्ला दुई राष्ट्रपतीय निर्वाचनलाई व्यापक रूपमा अवैध भन्दै आलोचना गरिएको छ।
काराकासमा ‘सेन्योर पापागायो’ नामले चिनिने अराउजोले सरकारी हिंसा र आर्थिक नीतिको विरोध गर्न रंगीन हातले बनाइएका चङ्गा प्रयोग गर्दै आएका छन्।
उनका लागि चाभेजका भित्तेचित्र दमनको प्रतीक हुन्। ती तस्बिरले दमनकारी सरकारी संयन्त्रको निरन्तर सम्झना गराइरहेको उनको भनाइ छ।
आफ्ना चङ्गामार्फत उनी फरक सन्देश दिन चाहन्छन्। उनको सबैभन्दा मन पर्ने चङ्गामा एउटा मात्र शब्द लेखिएको हुन्छ—‘स्वतन्त्रता’।
“स्वतन्त्रता सबै देशलाई आवश्यक छ। लोकतन्त्र भनेको नागरिकले पाउन सक्ने सबैभन्दा सन्तुलित व्यवस्था हो,” अराउजोले भने।
संरचनागत कि बाहिरी परिवर्तन ?
अमेरिकाको दबाबपछि रोड्रिगेज सरकारले केही विपक्षी सांसदसँग वार्ता सुरु गरेको छ। तर आलोचकहरूले विपक्षका केही महत्त्वपूर्ण आवाजलाई वार्तामा सहभागी नगराइएको बताएका छन्।
अगस्टमा भएको पहिलो चरणको वार्तामा सरकारसँग नजिक रहेको सर्वोच्च अदालतको संरचना परिवर्तन गर्ने सहमति भएको थियो। यही अदालत प्यालेस अफ जस्टिसमा छ, जहाँ पहिले चाभेजको तस्बिर भवनको बाहिरी भागमा राखिएको थियो।
तर राजनीतिक वैज्ञानिक पेरेजले अदालतमा भएको बाहिरी परिवर्तनलाई गहिरो संस्थागत परिवर्तनसँग तुलना नगर्न चेतावनी दिएका छन्।
उनका अनुसार चाभिस्टा आन्दोलन अझै सत्तामा छ र नयाँ निर्वाचनको मिति पनि तय भएको छैन।
“प्रतीक र तस्बिरहरू संस्थागत परिवर्तनभन्दा धेरै छिटो बदलिएका छन्,” पेरेजले भने, “अहिलेसम्म निर्वाचनको कुनै तालिका छैन।”
यस महिनामा हुने वार्ताको दोस्रो चरणमा सम्भावित निर्वाचनका लागि राजनीतिक, नागरिक तथा निर्वाचनसम्बन्धी सुनिश्चितताबारे छलफल हुने अपेक्षा गरिएको छ।
तर रोड्रिगेज सरकार अमेरिकाप्रति झुकाव राखेको देखिनुले भेनेजुएलाको चाभिज्मो आन्दोलनमा परिवर्तन अझ छिटो ल्याउन सक्ने पेरेजको भनाइ छ।
उनले अगस्टमा भएको तेल सम्झौताको उदाहरण दिए। उक्त सम्झौताले भेनेजुएलाको तेल भण्डारको ठूलो हिस्सा अमेरिकाको नियन्त्रणमा रहेको सार्वजनिक–निजी साझेदारीलाई दिने व्यवस्था गरेको छ।
“६५ अर्ब ब्यारेल तेल १०० वर्षका लागि—वा सरकारसँग सोध्नुहुन्छ भन्ने २५ वर्षका लागि—निजी कम्पनीलाई दिनुले काराकासका सबै भित्तेचित्र हटाउनुभन्दा पनि राजनीतिक परियोजनाका रूपमा चाभिज्मोलाई धेरै ठूलो क्षति पुर्याउँछ,” पेरेजले भने।
फोरास्तेरोजस्ता केही चाभिस्टाका लागि यस्तो सम्झौता अमेरिकासामु गरिएको खुला आत्मसमर्पण हो।
“उनीहरूले हाम्रो राष्ट्रपतिलाई अपहरण गर्छन्, अनि हामी उनीहरूसँग वार्ता गर्छौं” फोरास्तेरोले असन्तुष्टि व्यक्त गर्दै टाउको हल्लाए।
आफूले विश्वास गरेको चाभेजको तस्बिर जोगाउनु नै आफ्नो विरोध र प्रतिरोधको माध्यम भएको उनको भनाइ छ।
काराकासको सानो चोकबाट फोरास्तेरो आफूले हालै बनाएको अर्को भित्तेचित्रतर्फ हिँडे। त्यसमा चाभेज उनको चर्चित रातो टोपी लगाएको अवस्थामा देखिन्छन्।
“चाभेजका तस्बिरहरू चारैतिरबाट हटाइँदैछन्। तर मैले यहाँ कहिल्यै त्यसो हुन दिएको छैन,” उनले भने।
“यो चोक मेरो प्रतिरोधको किल्ला हो।”
(अल जजिराबाट)
