काठमाडौं । खगोलशास्त्रीहरूले पहिलोपटक मानव आँखाले हेर्दा हरियो देखिने तारा पहिचान गरेका छन्। सूर्यजस्तै ताराको जीवन समाप्त भएपछि बाँकी रहने अत्यन्त घना अवशेष अर्थात् ‘सेतो बौना तारा’को अध्ययनका क्रममा यस्तो तारा फेला परेको नयाँ अनुसन्धानले देखाएको हो।
इंग्ल्यान्डस्थित वारविक विश्वविद्यालयका खगोलभौतिकशास्त्री तथा अध्ययनका प्रमुख लेखक मार्क होल्यान्ड्सका अनुसार सामान्य ताराको रङ मुख्यतः तापक्रममा निर्भर हुन्छ र तिनको रङ सीमित दायरामा देखिन्छ। तर सेतो बौना तारामा भने विभिन्न तत्त्वको उपस्थितिका कारण रङमा उल्लेख्य विविधता हुन सक्छ।
“सामान्य ताराहरूको रङ प्रायः सुन्तला, सेतो वा नीलो मात्रै हुन्छ,” होल्यान्ड्सले भने।
उनका अनुसार अधिकांश सेतो बौना तारामा पनि यस्तै रङ देखिए पनि केही ताराको बाहिरी तहमा हुने भौतिक प्रक्रियाले तिनको प्रकाशको वर्णक्रममा ठूलो परिवर्तन ल्याउँछ। यही परिवर्तनका कारण केही सेतो बौना तारा सामान्य अपेक्षाभन्दा फरक रङमा देखिन सक्छन्।
अनुसन्धानकर्ताका अनुसार सेतो बौना ताराको वायुमण्डलमा रहेको हिलियम र अन्य तत्त्वका सूक्ष्म अंशबीच हुने अन्तरक्रियाले तिनको रङ निर्धारण गर्न भूमिका खेल्छ। ताराले आफ्नो जीवनकालमा कुन-कुन पदार्थसँग अन्तरक्रिया गर्यो भन्ने आधारमा पनि यी तत्त्वको मात्रा फरक हुन सक्छ।
उदाहरणका लागि, चट्टानमा सामान्यतः पाइने फलाम, म्याग्नेसियम र सोडियमजस्ता तत्त्व सेतो बौना ताराको सतहमा भेटिन सक्छन्। यस्तो उपस्थितिले त्यहाँ कुनै समय ग्रह प्रणाली रहेको वा क्षुद्रग्रहजस्तो खगोलीय पिण्ड ताराको अत्यन्त नजिक पुगेको संकेत दिन सक्छ।
“त्यो चकनाचुर भएर धुलोमा परिणत हुन्छ र त्यसपछि चट्टानका टुक्रा तथा अवशेषहरू सेतो बौना तारामा खस्छन्,” होल्यान्ड्सले भने।
उनका अनुसार त्यस्ता पदार्थ ताराको बाहिरी तहमा मिसिएपछि त्यसमा रहेका तत्त्वको संरचना विश्लेषण गर्न सकिन्छ।
“यसरी हामी सेतो बौना तारालाई ग्रहबाट आएका पदार्थको रासायनिक संरचना मापन गर्ने एउटा निदानात्मक उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्न सक्छौँ,” उनले भने।
अमेरिकाको क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय सान डिएगोका खगोलशास्त्र तथा खगोलभौतिकशास्त्रका प्राध्यापक एडम बर्गासरका अनुसार सेतो बौना ताराको अध्ययनले कुनै समय अस्तित्वमा रहेका ग्रहको बनावट र तिनको निर्माण प्रक्रियाबारे जानकारी दिन सक्छ।
“सेतो बौना ताराले ग्रहहरूलाई टुक्राटुक्रा पारिरहेको हुन्छ र हामी त्यो ग्रहभित्र वास्तवमा के थियो भन्ने देख्न सक्छौँ,” बर्गासरले भने।
उनका अनुसार ग्रहमा रहेका विभिन्न तत्त्वको अनुपातले ती ग्रह कसरी बनेका थिए भन्नेबारे वैज्ञानिकलाई संकेत दिन्छ।
उनले यस प्रक्रियालाई अपराधस्थलमा बाँकी रहेका प्रमाणका आधारमा घटनाको कथा पुनर्निर्माण गर्नुसँग तुलना गरेका छन्।
“यो एउटा अपराधस्थलजस्तै हो। हामीसँग बाँकी रहेका प्रमाण केलाएर त्यो ग्रह कस्तो थियो र इतिहासको निकै पुरानो समयमा कसरी बनेको थियो भन्ने कथा जोड्ने प्रयास गरिरहेका हुन्छौँ,” उनले भने।
यस अनुसन्धानका लागि होल्यान्ड्सले पृथ्वीबाट २० पारसेक अर्थात् करिब ६५ प्रकाशवर्षको दूरीभित्र रहेका ज्ञात १५१ वटा सेतो बौना ताराको अध्ययन गरेका थिए।
हरियो देखिने तारामा मुख्य रूपमा क्याल्सियम, सोडियम र लिथियम रहेको उनले बताए।
अध्ययनमा प्रत्यक्ष सहभागी नभएका बर्गासरले उक्त तारामा यति धेरै पदार्थ कसरी जम्मा भइरहेको छ भन्ने विषयले आफ्नो चासो बढाएको बताए। उनका अनुसार यस्तो अनुसन्धानले वैज्ञानिकसँगै आम मानिसलाई पनि ब्रह्माण्डका असामान्य खगोलीय पिण्डबारे जान्न प्रेरित गर्न सक्छ।
अध्ययनमा अर्को एउटा तारा पनि उल्लेख गरिएको छ, जुन कार्बनका अणुहरूको उच्च घनत्वका कारण ‘साल्मन पिंक’ अर्थात् गुलाबीपन मिसिएको सुन्तले रङजस्तै देखिने होल्यान्ड्सले बताए।
यी सेतो बौना तारालाई पृथ्वीबाट प्रत्यक्ष रूपमा देख्न नसकिए पनि तिनको प्रकाशको वर्णक्रम विश्लेषण गरेर रङको अनुमान लगाउन सकिन्छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार वर्णक्रम भनेको ताराको प्रकाशलाई विभिन्न तरङ्गदैर्ध्यमा छुट्याउँदा प्राप्त हुने विशिष्ट ढाँचा हो। यसलाई सूर्यको प्रकाश प्रिज्मबाट पार गर्दा देखिने सप्तरङ्गी प्रकाशसँग तुलना गर्न सकिन्छ।
पेन्सिल्भेनिया स्टेट युनिभर्सिटी स्क्रान्टनकी खगोलभौतिकशास्त्री तथा भौतिकशास्त्रकी प्राध्यापक एग्नेस किमले यस अनुसन्धानले भौतिकशास्त्र र जीवविज्ञानलाई रोचक तरिकाले जोडेको बताएकी छन्। उनी पनि अनुसन्धानमा प्रत्यक्ष सहभागी थिइनन्।
“वर्णक्रमबाट मानव आँखाले कस्तो रङ देख्थ्यो भन्ने निष्कर्ष निकाल्ने अध्ययन भौतिकशास्त्र र जीवविज्ञानको रोचक संगम हो,” किमले इमेलमार्फत लेखेकी छन्।
उनले ती तारा पर्याप्त नजिक भएको भए मानव आँखाले हरियो र केहीलाई गुलाबी देख्न सक्ने सम्भावना आफूलाई रोचक लागेको बताएकी छन्।
बर्गासरका अनुसार तापक्रम र वायुमण्डलीय गुणका आधारमा तारालाई विभिन्न समूहमा वर्गीकरण गर्ने यो विधिले भविष्यका अनुसन्धानमा पनि सहयोग पुर्याउन सक्छ। यसबाट फरक रङका ताराको संरचना र तिनबीचको सम्बन्ध अध्ययन गर्न सहज हुने अपेक्षा गरिएको छ।
होल्यान्ड्सले अब थप सेतो बौना ताराको वर्णक्रम अध्ययन गर्ने योजना बनाएका छन्। वैज्ञानिक प्रविधिमा भएको प्रगतिसँगै पृथ्वीबाट अझ टाढा रहेका ताराको पनि विस्तृत अध्ययन गर्न सम्भव हुँदै गएको छ।
“हामीलाई त्यस्ता सेतो बौना ताराबारे थाहा छ, जसको वर्णक्रमसम्बन्धी तथ्यांक अझै उपलब्ध छैन,” उनले भने, “तर यो अवस्था अब परिवर्तन हुँदैछ, किनकि केही वर्णक्रम सर्वेक्षणबाट तथ्यांक आउन सुरु हुँदैछ।”
उनका अनुसार आगामी अध्ययनबाट वर्णक्रम उपलब्ध भएका सेतो बौना ताराको संख्या हालको तुलनामा १० गुणासम्म बढ्न सक्छ।
“यदि हामी भाग्यमानी भयौँ भने हरिया सेतो बौना ताराको संख्या एक वा दुईबाट बढेर १० वा २० सम्म पुग्न सक्छ,” होल्यान्ड्सले भने।
