काठमाडौँ । बङ्गालको खाडी र अरब सागरमा विकसित हुने चक्रवातको नामकरण निश्चित प्रक्रिया र मापदण्डका आधारमा गरिन्छ । यसका लागि संयुक्त राष्ट्रसङ्घको एसिया तथा प्रशान्त क्षेत्रको आर्थिक तथा सामाजिक आयोग र विश्व मौसम विज्ञान संगठनअन्तर्गत सदस्य राष्ट्रहरूको विशेष समूहले काम गर्छ ।
सन् २००० मा चक्रवातको नामकरण गर्ने प्रणाली सुरु गर्ने सहमति भएको थियो । सदस्य राष्ट्रबीचको छलफलपछि सन् २००४ सेप्टेम्बरदेखि नामकरण प्रक्रिया औपचारिक रूपमा लागू भयो । सुरुमा आठ देश सहभागी रहेको यस समूहमा सन् २०१८ मा इरान, कतार, साउदी अरेबिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स र यमन थपिएपछि सदस्य राष्ट्रको सङ्ख्या १३ पुगेको थियो ।
यस प्रणालीअन्तर्गत प्रत्येक देशले चक्रवातका लागि १३ वटा नाम प्रस्ताव गर्छन् । ती नामलाई देशको नामको वर्णानुक्रमअनुसार सूचीमा राखिन्छ र पालैपालो प्रयोग गरिन्छ । उत्तर हिन्द महासागर क्षेत्रमा विकसित हुने चक्रवातको नामकरण भारतको मौसम विज्ञान विभागले गर्छ ।
नाम छनोट गर्दा केही मापदण्ड अनिवार्य रूपमा पालना गर्नुपर्छ । नाम छोटो, उच्चारण गर्न सजिलो र आठ अक्षरभन्दा लामो हुनुहुँदैन । कुनै राजनीतिक दल, व्यक्ति, धर्म, संस्कृति वा लिङ्गसँग जोडिएको नाम प्रस्ताव गर्न पाइँदैन । त्यस्तै, कुनै समुदायलाई अपमान गर्ने वा कठोर अर्थ लाग्ने नाम पनि स्वीकार गरिँदैन ।
प्रस्तावित नामहरू तिनीहरूको उच्चारण र आवाज-ओभरको साथ हुनुपर्छ । यदि कुनै पनि मापदण्ड पूरा गर्दैन भने प्यानलले कुनै पनि नाम अस्वीकार गर्ने अधिकार सुरक्षित राख्छ । कुनै आपत्तिको अवस्थामा, अन्तिम नामहरू प्यानलको स्वीकृतिमा वार्षिक सम्मेलनमा पुन: समीक्षा गर्न सकिन्छ । नाम पुन: प्रयोग गर्न सकिँदैन, त्यसैले प्रत्येक पटक नयाँ नाम चयन गर्नुपर्छ । प्रस्तावित नाम निर्धारित केन्द्र बाहेक विश्वको कुनै पनि मौसम विज्ञान केन्द्रमा दर्ता गर्नु हुँदैन । २००४ मा आठ देशहरूले तयार पारेको सूचीमा रहेका नामहरू चक्रवात एम्फन प्रहार हुँदासम्म समाप्त भइसकेका थिए ।
प्रस्तावित नाम मापदण्डअनुसार नभए सम्बन्धित समूहले अस्वीकार गर्न सक्छ । एकपटक प्रयोग भइसकेको नाम पुनः प्रयोग गरिँदैन । यसरी सदस्य राष्ट्रले दिएका नामको सूचीका आधारमा उत्तर हिन्द महासागर क्षेत्रमा आउने चक्रवातको नाम क्रमशः निर्धारण गरिन्छ ।
चक्रवातको नामकरण गर्नुको मुख्य उद्देश्य प्रत्येक आँधीलाई छुट्टाछुट्टै पहिचान गर्नु हो । यसले वैज्ञानिक, विपद् व्यवस्थापनमा संलग्न निकाय, सञ्चारमाध्यम र सर्वसाधारणलाई चक्रवातबारे सूचना आदानप्रदान गर्न सहज बनाउँछ । एउटै क्षेत्रमा एकै समयमा दुईवटा चक्रवात आएमा पनि नामका आधारमा तिनलाई छुट्याउन सकिन्छ ।
मौसम विज्ञान विज्ञहरुले उत्तरी हिन्द महासागर क्षेत्रमा सामान्यतया प्रत्येक वर्ष पाँचवटा चक्रवात आउने गरेको बताउँछन्, त्यसैले नयाँ सूचीमा रहेका नामहरू आगामी २५ वर्षसम्म प्रयोग गरिनेछ । प्रत्येक देशले नयाँ सूचीमा १३ वटा नाम पेश गरेका छन् । जस अनुसार हालै आएको चक्रवात अर्नब बंगलादेशले प्रस्ताव गरेको थियो भने फेरि आउन लागेको चक्रवात मुरासु नाम भारतले प्रस्ताव गरेको थियो ।
