घरको झ्यालछेउ राखिएको बिरुवालाई संगीत सुनाउँदा त्यो अझ राम्रोसँग हुर्किन्छ भन्ने कुरा धेरैले सुनेका छन्। कतिपयले शास्त्रीय संगीत बिरुवाका लागि राम्रो हुने र ठूलो आवाजको संगीतले नकारात्मक असर पार्ने दाबी गर्छन्। सामाजिक सञ्जालमा त बिरुवाका लागि छुट्टै ‘संगीत थेरापी’ गर्ने भिडियोसमेत प्रशस्तै भेटिन्छन्।
तर विज्ञानले यो दाबीलाई कसरी हेर्छ?
सबैभन्दा पहिले एउटा कुरा स्पष्ट गर्नुपर्छ- वनस्पतिले मानिसले जस्तो संगीत सुन्छन् भन्ने प्रमाण अहिलेसम्म छैन। बिरुवासँग कान छैन, श्रवणका लागि मानिसमा जस्तो स्नायु प्रणाली छैन र आवाजलाई अर्थ लगाउने मस्तिष्क पनि छैन। तर पछिल्ला अनुसन्धानले वनस्पति वातावरणमा उत्पन्न हुने ध्वनि तथा कम्पन महसुस गरेर त्यसअनुसार जैविक प्रतिक्रिया दिन सक्छन् भन्ने प्रमाण भने विस्तारै बलियो बनाउँदै लगेका छन्।
यसले ‘बिरुवाले संगीत सुन्छन्?’ भन्ने पुरानो प्रश्नलाई नै अर्को ढंगले हेर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ। अहिले वैज्ञानिकहरूको चासो बिरुवाले कुन गीत मन पराउँछन् भन्नेमा भन्दा कुन प्रकारको ध्वनि वा कम्पनलाई वनस्पतिले वातावरणीय संकेतका रूपमा प्रयोग गर्छन् भन्नेमा बढी छ।
यही विषयमा पछिल्लो समय आएको एउटा अनुसन्धानले यो बहसलाई अझ रोचक बनाएको छ।
सन् २०२६ अप्रिलमा ‘साइन्टिफिक रिपोर्ट्स’ मा प्रकाशित अनुसन्धान अनुसार धानका बीउले वर्षाका थोपाबाट उत्पन्न हुने ध्वनि तथा कम्पन महसुस गरेर अंकुरणको गति बढाउन सक्छन्। एमआईटीका अनुसन्धानकर्ता निकोलस सी. माक्रिस र क्याडिन नाभारोले गरेको उक्त अध्ययनमा करिब ७ हजार ८६० धानका बीउमा पटक-पटक परीक्षण गरिएको थियो।
अनुसन्धानमा पानीमा राखिएका धानका बीउमाथि निश्चित अन्तरालमा पानीका थोपा खसालिएको थियो। यसबाट प्राकृतिक वर्षामा जस्तै ध्वनि र पानीमा कम्पन उत्पन्न भयो। त्यसपछि ती बीउको अंकुरण दरलाई वर्षाको ध्वनि नपाएका समान अवस्थाका बीउसँग तुलना गरिएको थियो।
नतिजाले वर्षाबाट उत्पन्न हुने ध्वनि तथा कम्पन पाएका बीउहरू केही अवस्थाहरूमा नियन्त्रण समूहका बीउभन्दा छिटो अंकुरिएको देखायो। यसको प्रभाव विशेषगरी सतहबाट करिब पाँच सेन्टिमिटरसम्मको उथलो गहिराइमा देखिएको थियो।
यसको अर्थ बीउले वर्षाको आवाज सुनेर ‘अब पानी पर्यो, अंकुरिनुपर्छ’ भनेर सोच्यो भन्ने होइन।
यसमा वैज्ञानिक व्याख्या अझ भौतिक छ।
बीउभित्र गुरुत्वाकर्षणको दिशा पहिचान गर्न सहयोग गर्ने सूक्ष्म संरचना हुन्छन्। यी संरचनालाई स्टाटोलिथ भनिन्छ। वर्षाको थोपा माटो वा पानीको सतहमा खस्दा उत्पन्न हुने ध्वनि र त्यससँगै आउने कम्पनले बीउभित्रका स्टाटोलिथलाई हलचल गराउन सक्छ। त्यसले गुरुत्वाकर्षणसँग सम्बन्धित जैविक संकेत प्रणाली सक्रिय पारेर अंकुरणको प्रक्रिया अघि बढाउन सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूको व्याख्या छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार वर्षाको प्रभाव सबै गहिराइमा समान हुँदैन। बीउ धेरै गहिराइमा पुगेपछि ध्वनि तथा कम्पन कमजोर हुँदै जान्छ। त्यसैले वर्षाको ध्वनि महसुस गरेर अंकुरण तीव्र हुने सम्भावना माटोमा बढी देखिएको हो। रोचक कुरा के छ भने यही गहिराइ धेरै अवस्थामा बिरुवा बाँच्नका लागि पनि अनुकूल हुन्छ।
यसले एउटा सम्भावित प्राकृतिक संयन्त्रतर्फ संकेत गर्छ- बीउले पानी मात्र होइन, पानी आइरहेको संकेत पनि महसुस गर्न सक्छ।
तर यो खोजलाई बुझ्दा ‘वनस्पतिले सुन्छ’ भन्ने शब्दमा पनि सावधानी अपनाउनुपर्ने वैज्ञानिकहरू बताउँछन्।
सन् २०२४ मा ‘न्यु फाइटोलोजिस्ट’ मा प्रकाशित ‘के वनस्पतिको ध्वनिक सञ्चार तथ्य हो कि भ्रम?’ शीर्षकको समीक्षाले वनस्पतिले ध्वनि निकाल्छन्, ध्वनि महसुस गर्छन् र त्यसैमार्फत आपसमा सूचना आदानप्रदान गर्छन् भन्ने विषयमा हालको वैज्ञानिक प्रमाण अझै निर्णायक नभएको जनाएको छ।
उक्त समीक्षाका लेखकहरूले विशेषगरी एउटा महत्वपूर्ण कुरा औँल्याएका छन्- वनस्पतिमा ध्वनि प्रभावसम्बन्धी भनेर गरिएका धेरै प्रयोग वास्तवमा हावामा फैलिएको आवाजभन्दा माटो, पानी वा बिरुवाको आफ्नै भागमा सरेको कम्पनसँग सम्बन्धित हुन सक्छन्।
यसलाई सामान्य उदाहरणबाट बुझ्न सकिन्छ।
मानिसले गितारको तार बजाउँदा कानले आवाज सुन्छ। तर बिरुवाका लागि त्यही ध्वनि छेउको पात, गमला, माटो वा हावामा उत्पन्न हुने यान्त्रिक कम्पनका रूपमा पुग्न सक्छ। त्यसपछि बिरुवाका कोषले त्यो यान्त्रिक परिवर्तन महसुस गरे भने त्यहाँबाट जैविक प्रतिक्रिया सुरु हुन सक्छ।
यस प्रक्रियालाई वैज्ञानिकहरूले यान्त्रिक संवेदन अर्थात् मेकानोसेन्सिङ भन्छन्। अर्थात्, यो बाह्य दबाब, स्पर्श वा कम्पनलाई कोषले महसुस गरेर त्यसलाई जैविक संकेतमा बदल्ने प्रक्रिया हो।
सन् २०२३ को एउटा वैज्ञानिक समीक्षा अनुसार ध्वनि वा कम्पनले वनस्पतिमा क्याल्सियम संकेत, पोटासियमको आवागमन, प्रतिक्रियाशील अक्सिजन प्रजाति र अन्य जैविक प्रक्रियामा परिवर्तन ल्याउन सक्ने प्रमाण भेटिएका छन्। तर यी प्रक्रिया कुन अवस्थामा पारिस्थितिक रूपमा महत्त्वपूर्ण हुन्छन् भन्ने प्रश्न अझै खुला छ।
वनस्पतिले कम्पन महसुस गर्न सक्छन् भन्ने सबैभन्दा चर्चित उदाहरणमध्ये एउटा क्याटरपिलरको पात खाने गतिविधिसँग सम्बन्धित छ।
सन् २०१४ मा मिसौरी विश्वविद्यालयका हेइडी एपेल र रेक्स कोक्रफ्टले अरबिडोप्सिस थालियाना नामक सानो फूल फुल्ने वनस्पतिमा गरेको अनुसन्धानले क्याटरपिलरले पात चपाउँदा उत्पन्न हुने कम्पनले बिरुवाको रक्षात्मक प्रणालीलाई प्रभावित गर्न सक्ने देखाएको थियो।
अरबिडोप्सिस थालियाना वनस्पति विज्ञानको अनुसन्धानमा निकै प्रयोग हुने सानो वनस्पति हो। यसको जीवनचक्र छोटो हुने र आनुवंशिक रूपमा अध्ययन गर्न सजिलो भएकाले वैज्ञानिकहरूले यसलाई विभिन्न जैविक प्रक्रिया बुझ्न प्रयोग गर्छन्।
अनुसन्धानकर्ताहरूले क्याटरपिलरले पात खाँदा उत्पन्न हुने सूक्ष्म कम्पन रेकर्ड गरे। त्यसपछि त्यही कम्पन अर्को बिरुवामा कृत्रिम रूपमा पुर्याइयो। पछि वास्तविक क्याटरपिलरले पात खान थालेपछि पहिले नै ती कम्पनको ‘अनुभव’ गराइएको बिरुवाले बढी रक्षात्मक रसायन उत्पादन गरेको पाइयो।
अझ रोचक कुरा, बिरुवाले सबै कम्पनलाई एउटै तरिकाले प्रतिक्रिया दिएन।
क्याटरपिलरले पात चपाउँदा उत्पन्न हुने कम्पन र हावाले पात हल्लाउँदा उत्पन्न हुने कम्पनबीच बिरुवाले फरक प्रतिक्रिया देखाएको थियो। अध्ययनमा क्याटरपिलरको चपाइसँग सम्बन्धित कम्पनले पछि बिरुवाको रक्षा प्रतिक्रिया बढाएको देखियो।
यसले वैज्ञानिकहरूलाई एउटा महत्वपूर्ण प्रश्नतर्फ पुर्यायो- के वनस्पतिले केवल ‘कम्पन भएको’ महसुस गर्छन्, कि कम्पनको प्रकारसमेत छुट्याउन सक्छन्?
हेइडी एपेल र रेक्स कोक्रफ्टको अनुसन्धानले कम्तीमा केही अवस्थामा दोस्रो सम्भावनातर्फ संकेत गरेको थियो। अर्थात् बिरुवाका लागि कम्पन केवल यान्त्रिक धक्का मात्र नभई वातावरणमा भइरहेको घटनाको संकेत पनि हुन सक्छ।
यो कुरा वनस्पतिको जीवनशैलीसँग पनि जोडिन्छ।
मानिस वा जनावरले खतरा महसुस गरेपछि भाग्न सक्छ। तर बिरुवा जहाँ उम्रियो, त्यहीँ रहन्छ। क्याटरपिलरले पात खान थालेपछि बिरुवा अर्को ठाउँमा हिँडेर जान सक्दैन। त्यसैले खतरा पहिचान गरेपछि रासायनिक रक्षा प्रणाली सक्रिय गर्नु उसको अस्तित्वका लागि महत्वपूर्ण हुन सक्छ।
यसैकारण वैज्ञानिकहरू अहिले ध्वनिलाई वनस्पतिका लागि ‘संगीत’ भन्दा पर्यावरणीय सूचनाका रूपमा हेर्न थालेका छन्।
अर्को रोचक उदाहरण जरासँग सम्बन्धित छ।
वनस्पतिका जरा पानीतर्फ कसरी बढ्छन् भन्ने अध्ययनका क्रममा वैज्ञानिकहरूले पानीको गन्ध, माटोको चिस्यान र रासायनिक संकेतबाहेक ध्वनि वा कम्पनले पनि भूमिका खेल्न सक्छ कि भनेर परीक्षण गरेका छन्। एउटा अध्ययनमा पानी बगिरहेको पाइपबाट उत्पन्न हुने कम्पनतर्फ केराउका जराहरू बढेको देखिएको थियो।
यसको अर्थ जरा कानजस्तो कुनै अंग बनाएर पानीको आवाज सुन्छ भन्ने होइन। पानी बग्दा पाइप, माटो र वरिपरिको माध्यममा उत्पन्न हुने यान्त्रिक कम्पनले जराका कोषमा असर पार्न सक्छ। त्यसबाट वृद्धि हुने दिशा परिवर्तन हुन सक्ने सम्भावना वैज्ञानिकहरूले अध्ययन गरेका छन्।
वनस्पति विज्ञानमा यसलाई ध्वनि- उत्तेजित वृद्धि वा फाइटोअकोस्टिक्स को क्षेत्रमा राखेर अध्ययन गरिन्छ। फाइटोअकोस्टिक्स भन्नाले वनस्पतिमा ध्वनि उत्पादन, ध्वनि तथा कम्पनको अनुभूति र त्यसप्रतिको जैविक प्रतिक्रियाको अध्ययन बुझिन्छ।
तर ‘बिरुवालाई संगीत सुनाउँदा राम्रो बढ्छ’ भन्ने लोकप्रिय धारणाको कथा यतिमै सकिँदैन।
विभिन्न दशकमा गरिएको केही प्रयोगले शास्त्रीय संगीतले बिरुवाको वृद्धि बढाउने दाबी गरेका छन्। केही प्रयोगमा रक संगीत वा ठूलो आवाजले बिरुवामा नकारात्मक प्रभाव देखिएको बताइएको छ। तर ती अनुसन्धानका विधि, ध्वनिको स्तर, आवृत्ति, अवधि, वातावरण र नियन्त्रण समूहमा पर्याप्त समानता नभएको भन्दै वैज्ञानिक समुदायमा ती निष्कर्षमाथि प्रश्न उठेको छ।
त्यसैले ‘मोजार्ट सुन्दा बिरुवा खुसी हुन्छ’ भन्ने कुरा वैज्ञानिक निष्कर्ष होइन।
यसमा अर्को समस्या पनि छ। मानिसका लागि ‘मधुर’ वा ‘कर्णप्रिय’ आवाज र वनस्पतिका लागि जैविक रूपमा प्रभाव पार्ने कम्पन एउटै कुरा होइन।
मानिसले कुनै गीत मन पराउनुको कारण त्यसको धुन, लय, सम्झना, भावना, सांस्कृतिक अर्थ र मस्तिष्कमा हुने पुरस्कार प्रणालीसँग जोडिएको हुन्छ। वनस्पतिसँग त्यस्तो मस्तिष्क छैन। त्यसैले बिरुवाले कुनै गीतलाई ‘मन परायो’ भन्नु वैज्ञानिक भाषामा उचित हुँदैन।
तर त्यसको अर्थ ध्वनिले वनस्पतिमा कुनै प्रभाव पार्दैन भन्ने पनि होइन।
सन् २०२४ को अर्को समीक्षाले ध्वनि र कम्पनले वनस्पतिको कोषीय तहमा असर पार्न सक्ने सम्भावित संयन्त्रबारे चर्चा गरेको छ। बाह्य कम्पनले कोषको झिल्लीमा यान्त्रिक परिवर्तन ल्याउन सक्छ। त्यसबाट यान्त्रिक-संवेदनशील आयन च्यानल सक्रिय हुन सक्छन्। त्यसपछि क्याल्सियमजस्ता संकेतहरू कोषभित्र फैलिन सक्छन् र विभिन्न जैविक प्रतिक्रिया सुरु हुन सक्छन्।
सरल भाषामा भन्नुपर्दा, कम्पनले कोषलाई ‘हल्का धक्का’ दिन्छ। कोषले त्यसलाई महसुस गर्छ। त्यसपछि भित्रका रासायनिक तथा विद्युतीय संकेतहरूमा परिवर्तन आउन सक्छ। अन्ततः त्यसको असर वृद्धि, तनाव प्रतिक्रिया वा रक्षात्मक प्रक्रियामा देखिन सक्छ।
तर यो संयन्त्र पनि पूर्ण रूपमा स्थापित भइसकेको छैन।
२०२६ मा प्रकाशित अर्को वैज्ञानिक टिप्पणीले ध्वनि- प्रतिक्रियाका लागि छुट्टै ‘सुन्ने प्रणाली’ छ भनेर निष्कर्ष निकाल्नुभन्दा वनस्पतिमा पहिलेदेखि ज्ञात यान्त्रिक संवेदन र यान्त्रिक संकेत रूपान्तरण प्रक्रियाले धेरै परिणाम व्याख्या गर्न सक्ने बताएको छ। यसले ध्वनि र सामान्य यान्त्रिक कम्पनबीचको फरक छुट्याउन अझ कडा प्रयोग आवश्यक रहेको औँल्याएको छ।
यसको अर्थ अहिले वैज्ञानिकहरू आफैँ पनि एउटा महत्त्वपूर्ण सीमामा छन्।
ध्वनिले बिरुवालाई असर गर्छ भन्ने कुरा र बिरुवाले ‘ध्वनि सुन्छ’ भन्ने कुरा समान होइन।
पहिलो विषयका लागि प्रमाण बढिरहेका छन्। दोस्रो विषयका लागि भने अझ धेरै अनुसन्धान आवश्यक छ।
अर्को रोचक प्रश्न हो- यदि वनस्पतिले ध्वनि महसुस गर्छन् भने के उनीहरूले आफैँ पनि आवाज निकाल्छन्?
यस क्षेत्रमा पनि अनुसन्धान भइरहेको छ। पानीको अभावजस्ता तनावमा वनस्पतिबाट मानिसले नसुन्ने उच्च आवृत्तिका ध्वनि निस्कन सक्ने अध्ययनहरू भएका छन्। तर त्यस्ता आवाजलाई ‘बिरुवाले एकअर्कासँग कुरा गर्न निकालेको आवाज’ भन्न अहिले नै मिल्दैन। २०२४ को समीक्षाले यस्ता आवाजको तीव्रता कम हुने र छोटो दूरीमा मात्र फैलिने भएकाले वनस्पतिबीच लामो दूरीको ध्वनि सञ्चार भएको प्रमाण अहिलेसम्म नपुगेको बताएको छ।
यही कारण ‘बिरुवाहरू आपसमा कुरा गर्छन्’ भन्ने सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय दाबीलाई वैज्ञानिक तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्न हतार गर्नु हुँदैन।
तर अनुसन्धानको सम्भावना भने निकै ठूलो छ।
यदि वनस्पतिले वातावरणमा भएका निश्चित कम्पन पहिचान गर्न सक्छन् भने कृषि क्षेत्रमा यसको उपयोग हुन सक्छ। उदाहरणका लागि, पानीको अभाव हुँदा बिरुवाले निकाल्ने ध्वनि वा कम्पनको आधारमा खेतमा पानीको आवश्यकता पहिचान गर्न सकिए किसानले अनुमानका आधारमा होइन, बिरुवाको वास्तविक अवस्थाका आधारमा सिँचाइ गर्न सक्छन्। वनस्पतिको ध्वनि उत्सर्जनलाई बालीको पानीको अवस्थाको निगरानीमा प्रयोग गर्न सकिने सम्भावनाबारे वैज्ञानिकहरूले अध्ययन गरिरहेका छन्।
त्यस्तै, कीराले पात खाँदा उत्पन्न हुने कम्पन बिरुवाको रक्षा प्रणालीसँग जोडिएको पाइए भविष्यमा बालीमा कीराको आक्रमण प्रारम्भिक चरणमै पहिचान गर्ने प्रविधि विकास गर्न सकिन्छ।
तर यहाँ पनि अहिले नै व्यावसायिक प्रविधि तयार भइसकेको होइन। अनुसन्धान प्रारम्भिक चरणमा छ।
त्यसैले प्रश्न फेरि उहीँ फर्किन्छ- के वनस्पतिले संगीत सुन्छन्?
अहिलेसम्मको वैज्ञानिक उत्तरलाई एक वाक्यमा भन्नुपर्दा- वनस्पतिले मानिसले जस्तो संगीत सुन्छन् भन्ने प्रमाण छैन, तर उनीहरूले ध्वनि र यान्त्रिक कम्पन महसुस गरेर त्यसलाई जैविक संकेतमा बदल्न सक्छन् भन्ने प्रमाण बढिरहेको छ।
वर्षाको थोपा यसको एउटा नयाँ उदाहरण हो।
माटोमुनि रहेको धानको बीउले वर्षाको कम्पन महसुस गर्छ। त्यो कम्पनले बीउभित्रका स्टाटोलिथलाई हलचल गराउन सक्छ। त्यसपछि गुरुत्वाकर्षणसँग सम्बन्धित संकेत प्रणाली सक्रिय हुन्छ र अंकुरणको गति बढ्न सक्छ।
क्याटरपिलरको उदाहरणमा बिरुवाले पात चपाउँदा उत्पन्न हुने कम्पनबाट खतरा पहिचान गरेजस्तो देखिन्छ र आफ्नो रक्षात्मक रसायन सक्रिय गर्न सक्छ।
जराको उदाहरणमा पानी बगिरहेको स्रोतबाट आएको कम्पनले पानीतर्फको वृद्धि प्रक्रियामा भूमिका खेल्न सक्छ।
यी उदाहरणमा कतै पनि बिरुवाले ‘गीत’ सुनेको प्रमाण छैन।
तर एउटा कुरा भने स्पष्ट हुँदै गएको छ- वनस्पति आफ्नो वातावरणप्रति हामीले लामो समयसम्म ठानेभन्दा धेरै संवेदनशील छन्।
उनीहरूसँग कान छैन, तर कम्पन महसुस गर्न सक्ने कोषीय संयन्त्र छन्।
उनीहरूसँग मस्तिष्क छैन, तर वातावरणीय संकेत पाएपछि रासायनिक, विद्युतीय र वृद्धि सम्बन्धी प्रतिक्रिया दिन सक्छन्।
उनीहरू हिँडेर खतरा टार्न सक्दैनन्, तर खतरा आउँदैछ भन्ने संकेत पाएपछि आफ्नो रक्षा प्रणाली सक्रिय गर्न सक्छन्।
र, बीउका लागि वर्षाको आवाज सम्भवतः संगीत होइन- जीवन सुरु गर्ने सही समय आएको संकेत हुन सक्छ।
त्यसैले घरको बिरुवालाई संगीत सुनाउँदा ऊ खुशी हुन्छ भनेर दाबी गर्नुभन्दा एउटा बढी रोचक वैज्ञानिक प्रश्न अहिले हाम्रो अगाडि छ- हामीले ‘आवाज’ भनेर सुन्ने संसारमा वनस्पतिले के-के संकेत महसुस गरिरहेका छन्, जुन हामीले अहिलेसम्म सुन्नै सकेका छैनौँ?
त्यसको उत्तर खोज्ने अनुसन्धान अझै जारी छ।
(एजेन्सीहरुको सहयोगमा)
