अरूसँग मिलेर खाना खाने बानीले डिप्रेसन र डिमेन्सियाको जोखिम कम गर्न सक्छ।
यो कुरा सुन्दा विश्वास गर्न अलि गाह्रो लाग्न सक्छ। तर खानपानको बानीमा एउटा सामान्य परिवर्तनले शरीर र मस्तिष्कका लागि ठूलो फाइदा पुर्याउन सक्छ। यसले डिप्रेसनको जोखिम कम गर्न र डिमेन्सियाबाट बचाउन सहयोग गर्न सक्छ। यसले खानाबाट प्राप्त हुने आनन्द बढाउन सक्छ र सम्भवतः मानिसको आयु पनि लम्ब्याउन सक्छ।
हामी कुनै नयाँ लोकप्रिय खानपान विधिको कुरा गरिरहेका छैनौँ। बरु मानव सभ्यताको सबैभन्दा पुरानो अभ्यासमध्ये एक ‘कमेनसालिटी’ अर्थात् अरूसँग मिलेर खाना खाने चलनबारे कुरा गरिरहेका छौँ।
अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका अर्थशास्त्र तथा व्यवहार विज्ञानका प्राध्यापक जान-इमानुएल डे नेभ भन्छन्, “सँगै खाना खानु आपसी सम्बन्ध बलियो बनाउने, विश्वास निर्माण गर्ने र अरूसँग जोडिने एउटा महत्त्वपूर्ण माध्यम हो।”
यसले हाम्रो समग्र स्वास्थ्य र खुसीमा गहिरो प्रभाव पार्छ।
दुःखको कुरा, आधुनिक संसारमा बढ्दै गएको एक्लोपनका कारण अरूसँग मिलेर खाना खाने चलन कम हुँदै गएको छ। तर अरूसँग सम्पर्क बढाउन र खाना तथा मित्रताबीचको पुरानो सम्बन्धलाई पुनः जोड्न सोचेजति कठिन नहुन सक्छ।
मानसिक रूपमा बलियो बनाउने
अरूसँग मिलेर खाना खाने अभ्यासबारे भएका धेरैजसो अनुसन्धानले यसले मानसिक स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभावमा ध्यान दिएका छन्।
चीनको झेजियाङ प्रान्तीय रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्रका सिनयी वाङ र उनका सहकर्मीहरूले गरेको एउटा अध्ययनमा ६० वर्ष वा सोभन्दा माथिका ९ हजार ३६१ महिलालाई सहभागी गराइएको थियो।
अध्ययनले खाना खाने समयमा एउटै टेबलमा कति जना मानिस बस्छन् भन्ने कुराले व्यक्तिमा डिप्रेसन हुने जोखिम स्पष्ट रूपमा देखाउने पत्ता लगाएको थियो।
अनुसन्धान टोलीले मानिसको स्वास्थ्य, आर्थिक अवस्था र उनीहरू एक्लै बस्छन् वा बस्दैनन् भन्नेजस्ता मानसिक स्वास्थ्यमा प्रभाव पार्ने अन्य धेरै पक्षलाई नियन्त्रणमा राखेर विश्लेषण गर्दा पनि यही नतिजा देखिएको थियो।
अनुसन्धान टोलीले यसबाट अरूसँग मिलेर खाना खाने अभ्यासमा हाम्रो मानसिक स्वास्थ्यलाई प्रभाव पार्ने कुनै विशेष पक्ष रहेको निष्कर्ष निकालेको थियो।
अन्य धेरै अध्ययनले पनि यही निष्कर्षलाई समर्थन गरेका छन्।
उदाहरणका लागि, टोकियोका अनुसन्धानकर्ताहरूले ६५ देखि ७४ वर्ष उमेर समूहका परिवारसँगै बस्ने तर एक्लै खाना खाने मानिसमा अरूसँग नियमित रूपमा खाना खाने मानिसको तुलनामा डिप्रेसनका लक्षण देखिने सम्भावना पाँच गुणा बढी रहेको पाएका थिए।
यस विषयमा सबैभन्दा बलियो प्रमाण विश्व खुसी प्रतिवेदनबाट प्राप्त हुन्छ। यो ग्यालप नामक जनमत सर्वेक्षण संस्थाले विश्वव्यापी सर्वेक्षणका आधारमा तयार पार्ने वार्षिक प्रतिवेदन हो।
सन् २०२४ मा जापानी खाद्य उत्पादक कम्पनी अजिनोमोटोको सहयोगमा उक्त प्रतिवेदनमा मानिसको खानपानको बानीसम्बन्धी एउटा छुट्टै खण्ड थपिएको थियो। त्यसमा निम्न प्रश्नहरू समावेश थिए :
विगत सात दिनलाई सम्झनुहोस् :
१. तपाईंले आफूले चिनेको कुनै व्यक्तिसँग कति दिन दिउँसोको खाना खानुभयो?
२. तपाईंले आफूले चिनेको कुनै व्यक्तिसँग कति दिन बेलुकाको खाना खानुभयो?
विश्व खुसी प्रतिवेदनको पछिल्लो संस्करणमा अरूसँग मिलेर खाना खानुको महत्त्वबारे एउटा अध्याय लेखेका डे नेभ भन्छन्, “यी प्रश्न देख्दा मेरो आँखा चम्कियो। हामीले विश्वभरका करिब १ लाख ५० हजार मानिसबाट यी प्रश्नको जवाफ पाएका छौँ।”
डे नेभको टोलीले मानिसले अरूसँग जति धेरै पटक खाना साझा गर्छन्, उनीहरूको भावनात्मक स्वास्थ्यको स्तर पनि त्यति नै उच्च हुने पत्ता लगायो। यो नतिजा निकै नियमित रूपमा देखिएको थियो।
उनी भन्छन्, “यसले व्यक्तिको जीवनप्रतिको सन्तुष्टिको अनुमान गर्न त्यति नै सहयोग गर्छ, जति उसको रोजगारीको अवस्था र अरूको तुलनामा उसको आम्दानीले गर्छ।”
यी दुवै पक्ष मानिसको खुसी र मानसिक स्वास्थ्यका लागि निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्।
खुसी दिने रसायन
डे नेभका अनुसार अरूसँग खाना खानेसम्बन्धी प्रश्नले व्यक्तिको समग्र सामाजिक जीवनको अवस्थालाई मात्र संकेत गर्न सक्छ। तर उनी सँगै खाना खानुमा केही विशेष पक्ष रहेको विश्वास गर्छन्।
उनले अंग्रेजी शब्द ‘कम्प्यानियन’ (साथी) ल्याटिन भाषाका ‘कम’ र ‘पानिस’ शब्दबाट बनेको बताए। यसको अर्थ ‘रोटी सँगै’ भन्ने हुन्छ।
त्यस्तै, चिनियाँ भाषामा साथीलाई जनाउने ‘हुओ बान’ शब्दको उत्पत्ति एउटै भान्साको चुलो साझा गर्ने सैनिक समूहलाई जनाउने अक्षरहरूबाट भएको हो।
उनी भन्छन्, “यसको सांस्कृतिक जरा निकै गहिरो छ।”
अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका जैविक मानवशास्त्री रोबिन डनबरले आफ्नो पुस्तक ‘फ्रेन्ड्स’ मा खाना खाने प्रक्रियाले स्वाभाविक रूपमा हाम्रो शरीरको इन्डोर्फिन प्रणाली सक्रिय बनाउने बताएका छन्। इन्डोर्फिन शरीरमा उत्पादन हुने त्यस्ता रसायन हुन्, जसले हामीलाई खुसी र आनन्दको अनुभूति गराउँछन्।
यसले सँगै खाना खाँदा निर्माण हुने सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउन सक्छ र मानिसहरूबीच आपसी निकटताको अनुभूति बढाउन सक्छ।
अझ रोचक कुरा के छ भने अरू मानिसको उपस्थितिले खानाबाट प्राप्त हुने आनन्द समेत बढाउन सक्छ।
अमेरिकाको पेन्सिलभेनिया विश्वविद्यालयकी एरिका बुथबीले गरेको विभिन्न अध्ययनमा अरू व्यक्तिसँग बसेर चकलेट खाने मानिसले एक्लै चकलेट खाने मानिसको तुलनामा त्यसलाई निकै स्वादिलो पाएको देखिएको थियो।
डिमेन्सियाको जोखिम कम
अरूसँग मिलेर खाना खाँदा मस्तिष्कको बुढ्यौली प्रक्रिया पनि सुस्त हुन सक्छ।
सन् २०२५ मा जापानी अनुसन्धानकर्ताहरूले नियमित रूपमा एक्लै खाना खाने मानिसको मस्तिष्कका केही महत्त्वपूर्ण भागको आकार घटेको पत्ता लगाएका थिए। यी भागहरूमा मध्य टेम्पोरल लोब र हिप्पोक्याम्पस समावेश छन्, जुन मस्तिष्कको सोच्ने, सम्झने र अन्य मानसिक कामसँग सम्बन्धित हुन्छन्।
यीमध्ये केही भिन्नता खानपानकै कारण देखिएको हुन सक्छ। सामान्यतया एक्लै खाना खाने मानिसले कम पोषिलो खाना खाने गर्छन्। तर खानपानले मात्र मस्तिष्कको आकारमा आएको सबै परिवर्तनको व्याख्या गर्न सकेन।
यसले लामो समयसम्म मस्तिष्कको स्वास्थ्यमा सामाजिक सम्बन्धको कमीले पनि प्रभाव पारिरहेको हुन सक्ने देखाउँछ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले सँगै खाना खाँदा प्राप्त हुने आनन्द र सामाजिक सहयोगले तनाव कम गर्न सक्ने अनुमान गरेका छन्। तनावलाई मस्तिष्कको कार्यक्षमता घटाउने एउटा प्रमुख जोखिमका रूपमा लिइन्छ।
अर्को सम्भावना के हो भने खाना खाने क्रममा हुने कुराकानीले मस्तिष्कलाई थप सक्रिय बनाउँछ। यसले वृद्ध उमेरसम्म पनि मस्तिष्कलाई सक्रिय राख्न सहयोग गर्न सक्छ।
अध्ययनमा सहभागी मानिसहरूको मानसिक तथा संज्ञानात्मक क्षमता सामान्य रहेको पाइएको थियो। तर अनुसन्धानकर्ताहरूले मस्तिष्कको यस्तो गिरावटले भविष्यमा उनीहरूलाई डिमेन्सियाको जोखिममा पार्न सक्ने चेतावनी दिएका थिए।
स्वादिष्ट भोजनको आनन्द लिनुहोस्!
विश्व खुसी प्रतिवेदनले विभिन्न देशमा खाना खाने बानी निकै फरक रहेको उल्लेख गरेको छ। एउटा देशले आफ्नो सामाजिक रूपमा मिलेर खाना खाने संस्कृतिलाई जोगाउन गरेको प्रयासबाट हामी धेरै कुरा सिक्न सक्छौँ।
औसतमा जापानीहरू प्रत्येक हप्ता चार पटकभन्दा कम अरूसँग मिलेर खाना खान्छन्। बेलायत र अमेरिकामा यो संख्या करिब सातदेखि आठ पटक छ भने इटालीमा नौ पटकको नजिक पुग्छ।
इटाली आफ्नो सामाजिक र सामूहिक खानपान संस्कृतिका लागि प्रसिद्ध छ।
युनेस्कोले इटालीको खानपान संस्कृतिलाई अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको मान्यता दिँदा खाना खाने प्रक्रियाले परिवार र समुदायलाई जोड्न खेल्ने महत्त्वपूर्ण भूमिकालाई विशेष रूपमा उल्लेख गरेको थियो।
घरमा, विद्यालयमा वा चाडपर्व, समारोह र सामाजिक जमघटका माध्यमबाट खाना खाने अभ्यासले मानिसहरूलाई एकआपसमा जोड्ने काम गर्छ।
त्यसैले आधुनिक संसारका चुनौतीबीच आफ्नो सामूहिक खानपान संस्कृतिलाई जोगाउने उपाय खोज्ने काममा इटाली अगाडि हुनु आश्चर्यको कुरा होइन।
इटालीबाटै सुरु भएको ‘स्लो फुड मुभमेन्ट’ ५० वर्षअघि फास्ट फुडको बढ्दो लोकप्रियताको प्रत्यक्ष प्रतिक्रियाका रूपमा सुरु गरिएको थियो।
यो अभियान स्थानीय खानपान परम्पराको संरक्षण र दिगो उपभोगलाई प्रोत्साहन गर्ने उद्देश्यका लागि बढी परिचित छ। तर यस अभियानले लामो समयदेखि हाम्रो दैनिक जीवनलाई अरूसँग मिलेर खाना खाने अभ्यासको वरिपरि केन्द्रित गर्नुपर्ने महत्त्वमा जोड दिँदै आएको छ।
स्लो फुड इटालियाकी अध्यक्ष बारबरा नाप्पिनी भन्छिन्, “इटालीमा खाना साझा गर्नु आफैँमा एउटा दर्शन हो। सँगै खाना पकाउनु र टेबलमा राखिने खानेकुरा तयार गर्ने काम पनि मिलेर गर्नु यसको हिस्सा हो। यसका लागि माया, हेरचाह र धैर्य आवश्यक हुन्छ।”
साथीहरूसँग भेटघाट
यति हुँदाहुँदै पनि २१औँ शताब्दीका विभिन्न दबाबका कारण धेरै इटालियनहरू झन् एक्लो महसुस गर्न थालेका छन्। तर यदि तपाईं एक्लै खाना खान चाहनुहुन्न भने यसको समाधान तपाईंले सोचेजति कठिन नहुन सक्छ।
तपाईंको वरिपरि नै तपाईंसँग बसेर खाना खान इच्छुक मानिसहरू हुन सक्छन्। यस विषयमा भएका धेरै अध्ययनले मानिसहरू हामीले सोचेभन्दा यस्ता निमन्त्रणाप्रति बढी सकारात्मक हुने देखाएका छन्।
सामान्यतया हामी मानिसहरूले हाम्रो साथ कति मन पराउँछन् र हामीसँग समय बिताउन कति चाहन्छन् भन्ने कुरालाई कम आँकलन गर्छौँ।
त्यसैले यदि तपाईंलाई पनि एक्लोपन महसुस गरिरहेको र स्वादिष्ट खानासँगै केही समय कुराकानी गर्न चाहने कोही व्यक्ति थाहा छ भने, सबैभन्दा राम्रो उपाय भनेको उनीहरूलाई सँगै खाना खान निमन्त्रणा दिनु हो।
(बीबीसीबाट)
