काठमाडौं। राति आँखा बन्द हुन्छन्। शरीर निदाउँछ। बाहिरी संसारसँग सम्पर्क निकै कम हुन्छ। तर त्यही समयमा मस्तिष्कभित्र भने एउटा बेग्लै संसार सुरु हुन्छ—मानिसहरू देखिन्छन्, ठाउँहरू बदलिन्छन्, पुराना घटना फेरि आउँछन्, कहिल्यै नभेटेका मानिससँग कुराकानी हुन्छ, आकाशमा उडिन्छ, डर लाग्छ, खुसी लाग्छ, कहिलेकाहीँ असम्भव कुरा पनि बिल्कुल वास्तविकजस्तो लाग्छ। बिहान आँखा खुल्दा भने त्यो संसारको केही अंश मात्र सम्झनामा बाँकी हुन्छ।
तर वैज्ञानिकका लागि सबैभन्दा ठूलो प्रश्न ‘सपना कसरी देखिन्छ?’ मात्र होइन। प्रश्न अझ गहिरो छ—हामी सपना आखिर किन देख्छौँ?
दशकौँदेखि स्नायु-विज्ञान, मनोविज्ञान र निद्रासम्बन्धी अनुसन्धानले यसको उत्तर खोजिरहेको छ। आरईएम निद्रा, स्मृति, भावना, सिकाइ, मस्तिष्कको पुनर्गठन र चेतनासँग सपनाको सम्बन्धबारे अनेकौँ प्रमाण जम्मा भएका छन्। तर अहिलेसम्म एउटा कुरा वैज्ञानिक रूपमा निश्चित हुन सकेको छैन—सपना देख्नुको मुख्य जैविक उद्देश्य के हो?
२०२३ मा प्रकाशित सपनासम्बन्धी एउटा विस्तृत समीक्षाले स्पष्ट रूपमा भनेको छ—सपना आरईएम निद्रासँग नजिकबाट सम्बन्धित भए पनि एनआरईएम निद्रामा समेत सपना देखिन्छ; आरईएमका सपना सामान्यतः लामो, जीवन्त, कथाजस्ता र अनौठा हुन्छन्। तर सपनाको वास्तविक शारीरिक काम भने अझै अस्पष्ट छ। स्मृति र भावनासँग सम्बन्धित विभिन्न सम्भावना प्रस्तुत भए पनि कुनै एउटा सिद्धान्त निर्णायक रूपमा स्थापित भएको छैन।
यही कारणले सपना आज पनि स्नायु-विज्ञानका सबैभन्दा रोचक तर कठिन प्रश्नमध्ये एक बनेको छ।
सपना देख्दा मस्तिष्क वास्तवमै के गरिरहेको हुन्छ?
सपना बुझ्न सबैभन्दा पहिले एउटा पुरानो भ्रम हटाउनुपर्छ—सपना भनेको आरईएम निद्रामा मात्र हुने कुरा होइन।
आरईएम निद्रामा आँखाहरू तीव्र गतिमा चल्छन्, मस्तिष्कको गतिविधि बढ्छ र धेरै मानिसमा अत्यन्त जीवन्त सपना देखिन्छ। तर एनआरईएम निद्राका विभिन्न चरणमा पनि मानिसलाई ब्युँझाउँदा सपना वा अन्य सचेत अनुभवको विवरण प्राप्त हुन्छ। फरक यति हो कि आरईएम निद्राका सपना प्रायः बढी दृश्यात्मक, भावनात्मक र कथाजस्ता हुन्छन्।
२०२३ मा प्रकाशित क्यारोलिन एल. हर्टनको समीक्षाले सपनाको अध्ययनमा एउटा महत्वपूर्ण समस्या औँल्याएकी छन्। अहिले पनि सपनाबारे धेरै निष्कर्ष मानिसलाई निद्राबाट ब्युँझाएर ‘तपाईंले के सपना देख्नुभयो?’ भनेर सोधेर निकालिन्छ। त्यसैले अनुसन्धानकर्ताले मस्तिष्कको गतिविधि र सपनाको प्रत्यक्ष अनुभवबीचको सम्बन्ध पूर्ण रूपमा समात्न सकेका छैनन्।
यही नै पहिलो रहस्य हो—सपना मस्तिष्कभित्र चलिरहेको घटना हो, तर वैज्ञानिकले त्यसलाई प्रायः व्यक्ति ब्युँझिएपछि मात्र सुन्न पाउँछन्। अर्थात्, अनुसन्धानकर्ताले घटनास्थलमा पुगेर सपना हेर्न पाउँदैनन्। उनीहरूसँग बाँकी रहन्छ—ब्युँझिएपछि मानिसले सम्झेको केही अंश र निद्रामा रेकर्ड गरिएको मस्तिष्कको गतिविधि।
एउटा सिद्धान्त भन्छ—सपना मस्तिष्कले आफैँ बनाएको कथा हो। सपनाको उत्पत्तिबारे एउटा प्रमुख वैज्ञानिक धारणा मस्तिष्कको तल्लो भागबाट सुरु हुन्छ।
आरईएम निद्रामा मस्तिष्कको तल्लो भागबाट उत्पन्न हुने विशेष स्नायु गतिविधि माथिल्ला मस्तिष्क भागतर्फ पुग्छ। त्यसपछि दृश्य, भावना, स्मृति र अन्य मानसिक प्रक्रियासँग सम्बन्धित क्षेत्र सक्रिय हुन सक्छन्। यही गतिविधिबाट सपना बन्ने सम्भावना रहेको एउटा सिद्धान्त छ।
यससँग जोडिएको पीजीओ तरंग सम्बन्धी अनुसन्धानले मस्तिष्कको तल्लो भागबाट दृश्य प्रशोधन गर्ने भागतर्फ जाने स्नायु संकेतले सपनामा देखिने दृश्यात्मक अनुभव निर्माण गर्न भूमिका खेल्न सक्ने प्रस्ताव गरेको छ। २०२३ को समीक्षाले यी तरंगलाई आरईएम निद्राको महत्वपूर्ण स्नायु विशेषताका रूपमा वर्णन गर्दै तिनले सपनाको दृश्यात्मक अनुभव निर्माणमा कारणात्मक भूमिका खेल्न सक्ने सम्भावना उल्लेख गरेको छ।
तर यसले पनि एउटा प्रश्न पूर्ण रूपमा हल गर्दैन। यदि मस्तिष्कको गतिविधिले सपना बनाउँछ भने त्यो गतिविधि किन आवश्यक छ? मस्तिष्कले राति शरीर आराम गरिरहेको बेला यस्ता दृश्य र कथा किन उत्पादन गरिरहन्छ?
यही प्रश्नमा पुगेपछि वैज्ञानिकहरूबीच सहमति टुट्छ।
के सपना स्मृति मिलाउने मस्तिष्कको रात्री प्रक्रिया हो?
सबैभन्दा चर्चित सम्भावनामध्ये एउटा हो—सपना स्मृति प्रशोधनसँग सम्बन्धित हुन सक्छ।
हामी दिनभरि हजारौँ सूचना ग्रहण गर्छौँ। मानिससँग भेट हुन्छ, कुराकानी हुन्छ, नयाँ ठाउँ देखिन्छ, समस्या आउँछ, भावना उत्पन्न हुन्छन्। यी सबै कुरा समान महत्त्वका हुँदैनन्। निद्राका बेला मस्तिष्कले केही स्मृतिलाई बलियो बनाउने र केहीलाई कमजोर पार्ने प्रक्रिया चलाउँछ भन्ने कुरा निद्रा विज्ञानमा व्यापक रूपमा अध्ययन भएको छ।
२०२३ मा प्रकाशित एउटा समीक्षाले एनआरईएम निद्राले केही स्मृतिलाई छनोट गरेर बलियो बनाउन र आरईएम निद्राले स्मृतिका प्रतिनिधित्वलाई पुनर्गठन गर्न सक्ने सम्भावना प्रस्तुत गरेको छ। त्यसमा सपनाको भूमिका पनि यही प्रक्रियासँग जोडेर अनुसन्धान गर्नुपर्ने बताइएको छ।
तर यहाँ वैज्ञानिक सावधानी अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। सपना देखियो, त्यसैले स्मृति राम्रो भयो भन्ने कुरा अहिलेसम्म प्रमाणित भएको छैन।
२०२४ मा प्रकाशित समीक्षा अध्ययनले सपना र निद्रामा स्मृति सुदृढीकरणबीच सम्बन्ध खोज्ने अनुसन्धानहरूको नतिजा मिश्रित रहेको देखाएको छ। केही अध्ययनले सम्बन्ध देखाएका छन्, केहीले स्पष्ट प्रमाण भेटेका छैनन्। अनुसन्धानकर्ताहरूले सपनाको प्रकृति नै अध्ययन गर्न कठिन भएकाले परिणाममा असंगति आएको बताएका छन्।
अर्थात् ‘सपना भनेको मस्तिष्कले दिनभरिका कुरा फाइल मिलाउने प्रक्रिया हो’ भन्ने लोकप्रिय व्याख्या आकर्षक भए पनि विज्ञानले यसलाई अन्तिम सत्यका रूपमा स्वीकार गरिसकेको छैन।
के सपना भावनालाई नियन्त्रण गर्न मस्तिष्कले प्रयोग गर्ने माध्यम हो?
अर्को सम्भावना भावनासँग जोडिएको छ।
हामीले देख्ने धेरै सपनामा डर, तनाव, प्रेम, खुसी, अपराधबोध, रिस वा दुःखजस्ता भावना किन हुन्छन्? के यो संयोग हो?
२०२४ मा क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय, इरभाइनका जिङ झाङ, आन्द्रेस पेना, फियोना बेकर, सारा मेडनिक लगायतका अनुसन्धानकर्ताले गरेको अध्ययनले सपनाले भावनात्मक स्मृति प्रशोधनमा सक्रिय भूमिका खेल्न सक्ने प्रमाण प्रस्तुत गर्यो। सहभागीलाई भावनात्मक तस्वीर देखाएपछि रातभरि सुत्न दिइयो र बिहान सपना सम्झने तथा नसम्झने समूह तुलना गरियो।
अध्ययनमा सपना सम्झने व्यक्तिमा रातभरि भावनात्मक प्रतिक्रियामा कमी आएको देखियो। साथै, सपना बढी सकारात्मक भएको व्यक्तिमा भोलिपल्ट भावनात्मक प्रतिक्रिया पनि तुलनात्मक रूपमा सकारात्मक देखिएको थियो। अनुसन्धानकर्ताहरूले यसबाट सपना भावनात्मक अनुभवलाई रातभरि प्रशोधन गर्ने प्रक्रियामा सक्रिय हुन सक्ने सम्भावना प्रस्तुत गरे।
अध्ययनको शीर्षक नै थियो—‘हामी बिर्सनका लागि सपना देख्छौँ’ भन्ने सम्भावना।
तर यसको अर्थ सबै सपना अनावश्यक कुरा मेटाउन बनाइएका हुन् भन्ने होइन। अध्ययनले एउटा सम्भावित जैविक प्रक्रिया देखाएको हो। सपनाको मुख्य उद्देश्य यही हो भनेर घोषणा गरेको होइन।
यदि सपना भावनाको उपचार हो भने दुःस्वप्न किन आउँछ?
यही ठाउँमा सपनाको रहस्य अझ गहिरो हुन्छ।
यदि सपना भावनालाई नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्ने प्रक्रिया हो भने दुःस्वप्न किन यति तीव्र हुन्छ? किन मानिसले युद्ध, दुर्घटना, खसाइ, मृत्यु, पीछा गरिएको वा पुरानो त्राससँग सम्बन्धित सपना देख्छ?
यस प्रश्नमा पनि अनुसन्धान भइरहेको छ।
२०२५ मा प्रकाशित व्यवस्थित समीक्षाले आरईएम निद्रा, दुःस्वप्न र भावनात्मक नियन्त्रणबीचको सम्बन्धबारे ७१४ अनुसन्धान अभिलेखमध्ये २८ वटा अध्ययनलाई समेटेको थियो। त्यसले आरईएम निद्रामा हुने अवरोध र भावनात्मक नियन्त्रणबीच सम्बन्ध रहेको देखाएको छ। विशेषगरी केही मानसिक स्वास्थ्य अवस्थासँग दुःस्वप्न र आरईएम निद्राको गडबडी जोडिएको पाइएको छ।
तर यहाँ पनि कारण र परिणाम छुट्याउन गाह्रो छ।
तनावले दुःस्वप्न बढाउँछ कि दुःस्वप्नले तनाव बढाउँछ? निद्राको गडबडीले दुवै गराउँछ? वा यी सबै एउटै स्नायु प्रक्रियाका विभिन्न परिणाम हुन्?
यी प्रश्नको पूर्ण उत्तर अझै छैन।
के सपना हाम्रो दिनभरको मानसिक जीवनको ‘प्रतिध्वनि’ मात्र हो?
अर्को सिद्धान्त अनुसार सपना कुनै छुट्टै संसार होइन। हामी जागा अवस्थामा जे सोचिरहेका हुन्छौँ, त्यसका टुक्रा निद्रामा फेरि सक्रिय हुन सक्छन्।
अनुसन्धानमा मानिसको जीवनका महत्त्वपूर्ण घटना, नजिकका व्यक्तिहरू र व्यक्तिगत रूपमा महत्वपूर्ण भावनाहरू सपनामा पुनः देखिने सम्भावना रहेको पाइन्छ। विशेषगरी भावनात्मक वा आघातजन्य अनुभवहरू सपनामा फर्किन सक्छन्, तर ती प्रायः बदलिएको, टुक्रिएको वा अस्वाभाविक कथाका रूपमा देखिन्छन्।
यसले ‘सपना हाम्रो अवचेतनको गोप्य सन्देश हो’ भन्ने पुरानो लोकप्रिय धारणा केही हदसम्म आकर्षक बनाउँछ।
तर आधुनिक वैज्ञानिक अनुसन्धानले हरेक सपनाको निश्चित प्रतीकात्मक अर्थ हुन्छ भनेर प्रमाणित गरेको छैन।
उदाहरणका लागि, सपनामा पानी देखियो भने त्यसको एउटै अर्थ हुन्छ, दाँत झर्यो भने निश्चित घटना हुन्छ वा कसैलाई देखियो भने त्यसको निश्चित मनोवैज्ञानिक संकेत हो भन्ने वैज्ञानिक आधार छैन।
सपनामा व्यक्तिगत अनुभवका अंश आउन सक्छन्। भावना आउन सक्छ। स्मृतिका टुक्रा आउन सक्छन्। तर त्यसलाई एउटा सार्वभौमिक ‘सपना शब्दकोश’ले व्याख्या गर्न सकिन्छ भन्ने प्रमाण छैन।
किन सपना यति अनौठो हुन्छ?
सपनाको सबैभन्दा ठूलो रहस्यमध्ये एक यसको असामान्य कथा हो।
सपनामा हामीलाई आफू उडिरहेको कुरा सामान्य लाग्छ। मृत व्यक्ति फेरि जीवित भएर कुरा गर्न सक्छ। एउटा कोठा अचानक अर्को शहरमा बदलिन सक्छ। समयको क्रम टुट्न सक्छ। हामीले कहिल्यै नभेटेको व्यक्ति परिचितजस्तो लाग्न सक्छ।
२०२३ मा क्यारोलिन हर्टनले समीक्षा गरेको स्नायु-विज्ञानसम्बन्धी प्रमाणले आरईएम निद्रामा भावनासँग सम्बन्धित गतिविधि बढ्ने, वास्तविकता जाँच्ने क्षमतासँग सम्बन्धित निधारतिरका केही मस्तिष्क भागको गतिविधि घट्ने र स्नायु-सन्देशवाहक रसायनको अवस्थासमेत जागृत अवस्थाभन्दा फरक हुने देखाएको छ। यी परिवर्तनहरू सपनाको डर, अस्वाभाविकता र असम्बन्धित कुराबीच अचानक सम्बन्ध बन्ने विशेषतासँग मिल्छन्।
सरल भाषामा भन्नुपर्दा, सपनामा कथा बनाउने मस्तिष्क सक्रिय हुन्छ, तर वास्तविकता जाँच्ने प्रणाली जागा अवस्थाको जस्तो बलियो नहुन सक्छ।
त्यसैले सपनाभित्र असम्भव कुरा पनि सम्भवजस्तो लाग्छ।
तर यो व्याख्याले पनि ‘मस्तिष्कले यस्तो अवस्था किन बनाउँछ?’ भन्ने मूल प्रश्नको उत्तर दिँदैन।
के सपना मस्तिष्कको ‘आन्तरिक प्रशिक्षण’ हुन सक्छ?
केही वैज्ञानिकले सपनालाई मस्तिष्कले सम्भावित परिस्थिति अभ्यास गर्ने प्रक्रियाका रूपमा पनि हेरेका छन्।
उदाहरणका लागि, खतरा, द्वन्द्व वा सामाजिक परिस्थिति भएका सपना किन धेरै मानिसमा देखिन्छन्? सम्भवतः मस्तिष्कले भविष्यमा सामना गर्नुपर्ने सम्भावित अवस्थाको मानसिक अभ्यास गरिरहेको हुन सक्छ। यसलाई कहिलेकाहीँ खतरा अनुकरण सिद्धान्तसँग जोडिन्छ।
तर यो सिद्धान्त पनि निर्णायक रूपमा प्रमाणित भइसकेको छैन। सपना देख्ने प्रत्येक व्यक्ति सपनामा खतरा सामना गर्दैन र सपना देखेकै कारण वास्तविक जीवनमा खतरा सामना गर्ने क्षमता बढ्छ भन्ने प्रत्यक्ष प्रमाण पर्याप्त छैन। २०२३ को सपनासम्बन्धी समीक्षाले पनि खतरा, स्मृति, भावना र सिकाइसँग जोडिएका विभिन्न सम्भावना रहेको तर सपनाको शारीरिक काम अझै अस्पष्ट रहेको उल्लेख गरेको छ।
त्यसैले ‘सपना भनेको रातिको अभ्यास मैदान हो’ भन्नु अहिलेको प्रमाणभन्दा अगाडि जानु हुनेछ।
एउटा अर्को सम्भावना—सपनाको कुनै एक उद्देश्य नै नहुन सक्छ। यो विचार अझ रोचक छ।
हामी प्रायः हरेक जैविक प्रक्रियाको एउटा निश्चित उद्देश्य हुनुपर्छ भनेर सोच्छौँ। तर सम्भवतः सपना त्यस्तो नहुन सक्छ।
निद्राका बेला मस्तिष्कमा हुने विभिन्न स्नायु प्रक्रियाको उपउत्पादनका रूपमा सपना उत्पन्न हुन सक्छ। अर्थात् स्मृति पुनर्गठन, भावना प्रशोधन, मस्तिष्कीय गतिविधि र अन्य प्रक्रियाहरू चलिरहेका बेला तिनबाट उत्पन्न हुने सचेत अनुभवलाई हामी ‘सपना’ भनेर अनुभव गर्छौँ।
यस दृष्टिकोणअनुसार सपना आफैँमा कुनै छुट्टै ‘काम’ गर्नका लागि विकसित भएको नहुन पनि सक्छ।
२०२३ को समीक्षाले सपनाको स्नायु सञ्जालबारे दुई ठूला दृष्टिकोण उल्लेख गरेको छ—एउटाले मस्तिष्कको तल्लो भागबाट आउने गतिविधि र त्यसको माथिल्ला मस्तिष्क भागमा हुने प्रसारणलाई जोड दिन्छ भने अर्कोले डोपामिनको प्रभावमा अगाडिको मस्तिष्क सक्रिय हुने प्रक्रियालाई जोड दिन्छ। तर दुवै दृष्टिकोणले सपनाको शारीरिक उद्देश्य भने पूर्ण रूपमा व्याख्या गरेका छैनन्।
यही कारणले सपना ‘रहस्य’ बनेको हो।
सबैभन्दा ठूलो समस्या—वैज्ञानिकले सपना प्रत्यक्ष देख्न सक्दैनन्। सपनाको अनुसन्धानमा सबैभन्दा ठूलो पद्धतिगत कठिनाइ यही हो।
मानौँ कुनै व्यक्ति आरईएम निद्रामा छ। उसको मस्तिष्कमा विद्युतीय गतिविधि रेकर्ड भइरहेको छ। केही समयपछि उसलाई ब्युँझाइयो।
वैज्ञानिकले सोध्छन्- ‘तपाईं के सपना देख्दै हुनुहुन्थ्यो?’
अब अनुसन्धानकर्ताको हातमा आएको कुरा सपना होइन, ब्युँझिएपछि व्यक्तिले सम्झेको सपना हो।
यसबीच केही कुरा हराइसकेको हुन सक्छ।
२०२३ मा जर्जिना नेमेथले सपनाको सम्झनाबारे गरेको समीक्षामा यही समस्यालाई तीन चरणमा विभाजन गरिएको छ—पहिलो, निद्रामा सचेत अनुभव बन्नु; दोस्रो, त्यस अनुभवको स्मृति छाप सुरक्षित हुनु; र तेस्रो, ब्युँझिएपछि त्यसलाई पुनः सम्झन सक्नु। यी तीनमध्ये कुनै पनि चरणमा समस्या आए सपना अनुसन्धानकर्ताको अभिलेखमा नआउन सक्छ।
यसको अर्थ वैज्ञानिकसँग अहिले पनि सपना अध्ययन गर्ने एउटा अपूर्ण झ्याल मात्र छ।
त्यसैले कुनै अनुसन्धानमा ‘यस व्यक्तिले सपना देखेन’ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु पनि जोखिमपूर्ण हुन्छ। उसले सपना देखेको तर सम्झन नसकेको हुन सक्छ।
अब अनुसन्धानकर्ताहरू सपना चलिरहेकै बेला अध्ययन गर्न खोज्दैछन्। पछिल्ला वर्षमा यही समस्या समाधान गर्न नयाँ प्रविधि प्रयोग हुन थालेका छन्।
२०२४ मा प्रकाशित समीक्षाले सपनाको अनुसन्धानमा तीन नयाँ बाटोबारे चर्चा गरेको छ—सपनाको प्रत्यक्ष निरीक्षण, मस्तिष्कीय गतिविधिबाट सपनाको सामग्री अनुमान गर्ने प्रविधि र सपनाको अवस्था प्रयोगात्मक रूपमा परिवर्तन गर्ने प्रयास। लुसिड सपना, निद्रामै तत्काल विवरण लिने विधि र ठूलो संख्यामा सपना विवरणको कम्प्युटरमार्फत विश्लेषणले पुरानो अनुसन्धान विधिको सीमालाई विस्तार गरिरहेका छन्।
यसको अर्थ भविष्यमा वैज्ञानिकले ‘बिहान के सपना देख्नुभयो?’ भनेर मात्र सोध्ने होइन, सपना चलिरहेको समयमा मस्तिष्कमा के भइरहेको छ भनेर अझ प्रत्यक्ष रूपमा अध्ययन गर्न सक्ने सम्भावना बढिरहेको छ।
लुसिड सपना देख्ने व्यक्तिले सपनामै सिकाइएको आँखाको संकेत दिन सक्ने भएकाले अनुसन्धानकर्ताले सपना र मस्तिष्कको गतिविधिको समय मिलाउन पनि सकेका छन्। यही विधिले सपनालाई ‘ब्युँझिएपछि सुनाइएको कथा’बाट ‘निद्रामा चलिरहेको मस्तिष्कीय अनुभव’तर्फ अध्ययन लैजाँदैछ।
वैज्ञानिक के कुरामा सहमत छन्?
केही कुरा भने अहिले धेरै स्पष्ट छन्।
पहिलो, सपना केवल आरईएम निद्राको घटना होइन। एनआरईएम निद्रामा पनि सपना देखिन्छ। तर आरईएमका सपना सामान्यतः बढी जीवन्त, लामो र कथाजस्ता हुन्छन्।
दोस्रो, सपना र मस्तिष्कको सक्रियता नजिकबाट जोडिएका छन्। सपनामा दृश्य, भावना, स्मृति र आफूसँग सम्बन्धित अनुभव निर्माण गर्ने विभिन्न मस्तिष्क भाग सक्रिय हुन्छन्।
तेस्रो, स्मृति र भावनासँग सपनाको सम्बन्ध छ भन्ने प्रमाण बढिरहेको छ। तर सपना नै स्मृति बलियो बनाउने मुख्य कारण हो भनेर अहिलेसम्म प्रमाणित भएको छैन।
चौथो, सपनाले भावनात्मक अनुभव प्रशोधन गर्न भूमिका खेल्न सक्छ। २०२४ को अध्ययनले सपना सम्झने व्यक्तिमा रातभरि भावनात्मक प्रतिक्रियामा आएको परिवर्तनसँग सपना जोडिएको देखाएको छ। तर यो निष्कर्षलाई थप अध्ययनले परीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ।
र, पाँचौँ—सपनाको अन्तिम उद्देश्य अझै थाहा छैन।
यही पाँचौँ कुरा नै सबैभन्दा ठूलो रहस्य हो।
सपना किन अझै रहस्यपूर्ण छ?
सपनाको रहस्य केवल ‘हामी के देख्छौँ?’ भन्ने प्रश्नमा छैन। असली रहस्य हो—निद्रामा बाहिरी संसारबाट लगभग अलग भएको मस्तिष्कले आफैँभित्र एउटा सचेत संसार किन निर्माण गर्छ?
यदि सपना स्मृति मिलाउनका लागि हो भने सबै सपना स्मृतिसँग स्पष्ट रूपमा जोडिएका किन हुँदैनन्?
यदि सपना भावना नियन्त्रण गर्नका लागि हो भने यति धेरै दुःस्वप्न किन हुन्छन्?
यदि सपना खतरा अभ्यास गर्नका लागि हो भने धेरै सपना दैनिक जीवनका असम्बन्धित र अनौठा दृश्यले किन भरिएका हुन्छन्?
यदि सपना केवल मस्तिष्कीय गतिविधिको उपउत्पादन हो भने त्यो अनुभव यति संरचित, भावनात्मक र व्यक्तिगत किन हुन्छ?
यदि सपनाको कुनै महत्वपूर्ण जैविक काम छैन भने मानिसको मस्तिष्कले करोडौँ वर्षको विकासक्रममा यस्तो जटिल आन्तरिक अनुभव किन कायम राख्यो?
यी प्रश्नको कुनै एउटै उत्तर छैन।
सपनाको विज्ञान अहिले एउटा सिद्धान्तबाट अर्को सिद्धान्तमा पुगेको अवस्था होइन; बरु धेरै सम्भावित सिद्धान्तबीच प्रमाण तुलना भइरहेको अवस्था हो।
सायद सपना एउटा मात्र कामका लागि बनेको होइन।पछिल्ला अनुसन्धान हेर्दा एउटा सम्भावना बलियो देखिन्छ—सपनाको एउटै उद्देश्य नहुन सक्छ।
निद्रामा मस्तिष्कले स्मृति पुनर्गठन गरिरहेको हुन सक्छ। भावनात्मक अनुभवको प्रभाव बदलिरहेको हुन सक्छ। पुराना स्मृतिका टुक्रा पुनः सक्रिय भइरहेका हुन सक्छन्। नयाँ र पुरानो सूचनाबीच सम्बन्ध बनिरहेको हुन सक्छ। यी सबै स्नायु प्रक्रियाको संयुक्त परिणामका रूपमा हामीले सपना अनुभव गरिरहेका हुन सक्छौँ।
२०२४ को एक अध्ययनले भावनात्मक स्मृति र सपनाबीच सक्रिय सम्बन्ध देखाएको छ भने २०२३ को अनुसन्धानात्मक समीक्षाले निद्रामा स्मृतिका प्रतिनिधित्व पुनर्गठन हुन सक्ने सम्भावनालाई जोड दिएको छ। तर यी दुवै क्षेत्रका अनुसन्धानले अझै ‘सपनाको अन्तिम उद्देश्य यही हो’ भनेर निष्कर्ष निकालेका छैनन्।
त्यसैले अहिलेको वैज्ञानिक उत्तर सायद सबैभन्दा इमानदार उत्तर यही हो— हामीलाई सपना कसरी बन्न सक्छ भन्नेबारे धेरै थाहा भइसकेको छ। तर सपना किन आवश्यक छ भन्नेबारे अझै पूर्ण ज्ञान छैन।
यही कारणले सपना यति रहस्यपूर्ण छ।
हामी राति एउटा यस्तो संसारमा प्रवेश गर्छौँ जहाँ शरीर ओछ्यानमा स्थिर हुन्छ, बाहिरी संसार लगभग बन्द हुन्छ, तर मस्तिष्कभित्र दृश्य, आवाज, मानिस, भावना र कथा चलिरहेका हुन्छन्। बिहान उठ्दा त्यस संसारको धेरै भाग हराइसकेको हुन्छ। वैज्ञानिकले बाँकी रहेको केही अंश समातेर त्यसको नियम बुझ्न खोजिरहेका छन्।
सायद भविष्यमा मस्तिष्कको गतिविधिलाई अझ सूक्ष्म रूपमा पढ्न सक्ने प्रविधिले सपनाको रहस्य खोल्नेछ। सायद वैज्ञानिकले निद्रामै चलिरहेको सपनाको दृश्य र भावनालाई अझ प्रत्यक्ष रूपमा अध्ययन गर्न सक्नेछन्। तर अहिलेका प्रमाणले एउटा कुरा भने स्पष्ट पारिसकेका छन्।
त्यो के भने, सपना केवल रातको काल्पनिक कथा होइन। यो निदाएको मस्तिष्कभित्र हुने जटिल सचेत अनुभव हो, जसको स्मृति, भावना र मस्तिष्कीय पुनर्गठनसँग गहिरो सम्बन्ध देखिन्छ। तर त्यो सम्बन्धको अन्तिम अर्थ के हो त भन्ने उत्तर विज्ञानले अझै पाउन सकेको छैन् ।
(–एजेन्सीहरुको सहयोगमा)
